Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, hệ thống bảo hiểm xã hội gồm bốn phần: bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm xã hội tự nguyện, trợ cấp hưu trí xã hội và bảo hiểm hưu trí bổ sung. BHXH bắt buộc có 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp là chính sách riêng, không nằm trong BHXH.
Tóm tắt nhanh
- BHXH bắt buộc: người lao động và người sử dụng lao động cùng đóng, hưởng 5 chế độ.
- BHXH tự nguyện: dành cho người không thuộc diện bắt buộc, đóng 22% mức thu nhập tự chọn.
- Trợ cấp hưu trí xã hội: do ngân sách nhà nước bảo đảm, không cần đóng.
- Bảo hiểm hưu trí bổ sung: hoàn toàn tự nguyện, đóng thêm để có lương hưu cao hơn.
- Không thuộc BHXH: bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp (dù thường được trích cùng kỳ lương).
Bảo hiểm xã hội gồm những loại hình nào?
Luật BHXH 2024 (Luật số 41/2024/QH15, hiệu lực từ 01/07/2025) quy định về chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm xã hội tự nguyện, trợ cấp hưu trí xã hội, quỹ BHXH và bảo hiểm hưu trí bổ sung. Cách chia này tạo thành hệ thống nhiều tầng:
- Tầng 1 – Trợ cấp hưu trí xã hội: ngân sách nhà nước chi trả cho người cao tuổi không có lương hưu.
- Tầng 2 – BHXH bắt buộc và tự nguyện: dựa trên đóng – hưởng, có chia sẻ giữa những người tham gia.
- Tầng 3 – Bảo hiểm hưu trí bổ sung: đóng thêm theo thỏa thuận, quản lý qua doanh nghiệp quản lý quỹ.
Mức hưởng BHXH được tính theo mức đóng và thời gian tham gia. Người có cả thời gian đóng bắt buộc lẫn tự nguyện được cộng dồn để xét hưu trí và tử tuất.
BHXH bắt buộc gồm những gì?
Ai phải tham gia BHXH bắt buộc?
Chủ yếu là người làm việc theo hợp đồng lao động hoặc hợp đồng làm việc, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang. Luật 2024 mở rộng thêm một số nhóm, như người lao động không chuyên trách ở cấp xã, nay cũng được hưởng thêm chế độ ốm đau và thai sản. Muốn biết độ tuổi bắt đầu tham gia quan hệ lao động, bạn xem bài độ tuổi lao động tối thiểu theo quy định mới nhất.
5 chế độ của BHXH bắt buộc
| Chế độ | Hỗ trợ khi nào |
|---|---|
| Ốm đau | Người lao động nghỉ việc vì ốm, con dưới 7 tuổi ốm cần chăm sóc; có thêm trợ cấp dưỡng sức phục hồi sức khỏe theo điều kiện luật định. |
| Thai sản | Mang thai, sinh con, nhận con nuôi, thực hiện biện pháp tránh thai; lao động nam đóng BHXH cũng được hưởng khi vợ sinh con. |
| Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Bị tai nạn hoặc bệnh do công việc; thực hiện theo Luật An toàn, vệ sinh lao động. |
| Hưu trí | Đến tuổi nghỉ hưu và đủ thời gian đóng; luật mới rút ngắn mức tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm đóng BHXH. |
| Tử tuất | Người tham gia hoặc người đang hưởng lương hưu chết; thân nhân được trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất. |
Lưu ý: Người đã đóng BHXH nhưng nghỉ việc có thể chọn nhận BHXH một lần hoặc bảo lưu để tiếp tục tích lũy. Cách ước tính được hướng dẫn ở bài cách tính bảo hiểm xã hội 1 lần trên VssID.
BHXH tự nguyện gồm những gì?
BHXH tự nguyện dành cho công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện BHXH bắt buộc và không đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hay trợ cấp hằng tháng. Thường là lao động tự do, nông dân, người làm nghề linh hoạt.
Nhóm này tham gia các chế độ hưu trí, tử tuất và thai sản (chế độ thai sản được bổ sung từ Luật 2024). Luật cũng nhắc tới bảo hiểm tai nạn lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động; bạn nên hỏi cơ quan BHXH nơi cư trú về mức triển khai cụ thể. BHXH tự nguyện không có chế độ ốm đau.
Mức đóng BHXH tự nguyện
- Mức đóng hằng tháng bằng 22% thu nhập tháng do bạn tự chọn.
- Thu nhập chọn đóng thấp nhất bằng chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn. Năm 2026 vẫn tính theo mức 1,5 triệu đồng/tháng, tức đóng thấp nhất 330.000 đồng/tháng. Từ năm 2027 chuẩn nghèo mới có thể làm mức này tăng.
- Thu nhập chọn đóng cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.
- Nhà nước hỗ trợ tiền đóng tính trên mức đóng thấp nhất: 50% cho hộ nghèo và người sống ở xã đảo, đặc khu; 40% hộ cận nghèo; 30% người dân tộc thiểu số; 20% các đối tượng còn lại.
Trợ cấp hưu trí xã hội và bảo hiểm hưu trí bổ sung
Trợ cấp hưu trí xã hội là gì?
Đây là loại hình mới của Luật BHXH 2024, do ngân sách nhà nước bảo đảm, phát triển từ trợ cấp xã hội hằng tháng cho người cao tuổi. Công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng thì được hưởng; luật còn quy định điều kiện riêng cho một số nhóm từ 70 tuổi thuộc hộ nghèo, cận nghèo. Người đủ điều kiện cả hai loại trợ cấp thì hưởng mức cao hơn.
Ngoài ra, người lao động không đủ điều kiện hưởng lương hưu và chưa đủ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội có thể được hưởng trợ cấp hằng tháng theo điều kiện luật định.
Bảo hiểm hưu trí bổ sung là gì?
Đây là loại hình hoàn toàn tự nguyện. Người sử dụng lao động và người lao động đã tham gia BHXH bắt buộc có thể thỏa thuận đóng thêm vào quỹ hưu trí bổ sung do doanh nghiệp quản lý quỹ vận hành, để có thêm thu nhập khi nghỉ hưu bên cạnh lương hưu từ BHXH. Điều kiện nhận tiền và cơ chế quản lý quỹ thực hiện theo văn bản hướng dẫn.
BHYT, BHTN có nằm trong BHXH không?
Không. Ba loại bảo hiểm này do ba luật khác nhau điều chỉnh:
- BHXH: Luật Bảo hiểm xã hội 2024.
- Bảo hiểm y tế (BHYT): Luật Bảo hiểm y tế, chi trả chi phí khám chữa bệnh.
- Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN): Luật Việc làm 2025, hiệu lực từ 01/01/2026, hỗ trợ khi mất việc, học nghề, tìm việc.
Người lao động thường thấy cả ba khoản bị trừ chung trên phiếu lương, nên hay nhầm đó là “BHXH”. Trước đây nhiều người cũng gọi gộp như vậy; hiện nay bạn nên phân biệt để biết mình đang hưởng quyền lợi nào.
Mức đóng BHXH năm 2026
Với người lao động Việt Nam trong doanh nghiệp, tỷ lệ trích đóng các khoản bắt buộc hiện nay như sau:
| Khoản đóng | Người lao động | Người sử dụng lao động |
|---|---|---|
| BHXH | 8% (hưu trí, tử tuất) | 17,5% (14% hưu trí – tử tuất; 3% ốm đau – thai sản; 0,5% tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp) |
| BHYT | 1,5% | 3% |
| BHTN | 1% | 1% |
| Tổng | 10,5% | 21,5% |
Tổng cộng là 32% tiền lương làm căn cứ đóng. Tiền lương này không thấp hơn lương tối thiểu vùng (từ 01/01/2026: vùng I 5.310.000 đồng, vùng II 4.730.000 đồng, vùng III 4.140.000 đồng, vùng IV 3.700.000 đồng/tháng) và không vượt quá 20 lần mức tham chiếu.
Ví dụ: Chị Lan lương hợp đồng 15 triệu đồng/tháng, làm việc tại doanh nghiệp. Chị đóng BHXH 8% = 1.200.000 đồng; tính cả BHYT và BHTN, tổng khấu trừ là 10,5% = 1.575.000 đồng. Khoản đóng bắt buộc này được trừ khi tính thu nhập tính thuế; xem thêm ở bài mức giảm trừ gia cảnh mới nhất. Nếu cần tra mã số thuế cá nhân để quyết toán, bạn xem hướng dẫn về mã số thuế cá nhân.
Cảnh báo: Doanh nghiệp đóng thiếu, đóng chậm hoặc trốn đóng BHXH có thể bị xử phạt hành chính, thậm chí bị xử lý hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Bạn nên đối chiếu quá trình đóng trên ứng dụng VssID hoặc cổng dịch vụ của cơ quan BHXH định kỳ.
So sánh BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện
| Tiêu chí | BHXH bắt buộc | BHXH tự nguyện |
|---|---|---|
| Đối tượng | Người làm việc theo hợp đồng lao động, hợp đồng làm việc, cán bộ, công chức, viên chức… | Công dân từ đủ 15 tuổi không thuộc diện bắt buộc |
| Người đóng | Người lao động và người sử dụng lao động | Người tham gia (có hỗ trợ của Nhà nước cho một số nhóm) |
| Căn cứ đóng | Tiền lương theo hợp đồng và phụ cấp, bổ sung | Thu nhập tự chọn |
| Chế độ | Ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất | Hưu trí, tử tuất, thai sản (và tai nạn lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động) |
Câu hỏi thường gặp
Bảo hiểm xã hội có bao gồm bảo hiểm y tế không?
Không. BHXH do Luật BHXH 2024 điều chỉnh, còn BHYT do Luật Bảo hiểm y tế điều chỉnh. Hai loại này thường được đóng cùng kỳ nên dễ bị nhầm là một.
Bảo hiểm thất nghiệp có thuộc BHXH không?
Không. Bảo hiểm thất nghiệp do Luật Việc làm 2025 quy định, có hiệu lực từ 01/01/2026. Người lao động đóng tối đa 1% tiền lương tháng, hiện tại thực hiện ở mức 1%.
BHXH bắt buộc có mấy chế độ?
Có 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Người tham gia BHXH tự nguyện không hưởng chế độ ốm đau.
Đóng BHXH tự nguyện tối thiểu bao nhiêu một tháng năm 2026?
Mức thấp nhất là 330.000 đồng/tháng (22% của 1,5 triệu đồng). Nhà nước hỗ trợ từ 20% đến 50% trên mức đóng thấp nhất tùy đối tượng, nên số tiền thực đóng có thể thấp hơn.
Không đóng BHXH thì có được nhận trợ cấp khi về già không?
Có thể. Công dân từ đủ 75 tuổi không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội từ ngân sách nhà nước. Một số nhóm hộ nghèo, cận nghèo được xét từ độ tuổi thấp hơn theo luật.
Căn cứ pháp lý
- Luật Bảo hiểm xã hội 2024 số 41/2024/QH15 (hiệu lực 01/07/2025).
- Luật Việc làm 2025 số 74/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026) và Nghị định 374/2025/NĐ-CP hướng dẫn về bảo hiểm thất nghiệp.
- Luật Bảo hiểm y tế hiện hành.
- Luật An toàn, vệ sinh lao động (chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp).
- Nghị định quy định mức lương tối thiểu vùng áp dụng từ 01/01/2026.
- Nghị định 351/2025/NĐ-CP về chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2026 – 2030.
Tóm lại, bảo hiểm xã hội gồm BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, trợ cấp hưu trí xã hội và bảo hiểm hưu trí bổ sung. BHYT và BHTN là chính sách riêng. Hiểu đúng từng loại giúp bạn chọn hình thức tham gia phù hợp và kiểm tra quyền lợi của mình. Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
