Bảo hiểm xã hội (BHXH) là chính sách bảo đảm thu nhập cho người tham gia khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết. Trong đó, BHXH bắt buộc là loại hình do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động thuộc diện quy định buộc phải tham gia, theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024.
Tóm tắt nhanh
- BHXH bắt buộc là loại hình phải tham gia khi bạn thuộc đối tượng theo luật, không phụ thuộc vào ý muốn của người lao động hay doanh nghiệp.
- Luật BHXH 2024 có hiệu lực từ 01/07/2025, mở rộng đối tượng (chủ hộ kinh doanh có đăng ký, người làm việc không trọn thời gian, người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố…).
- BHXH bắt buộc gồm 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất.
- Người lao động đóng 8% tiền lương vào BHXH; cùng với BHYT và BHTN, tổng mức người lao động đóng là 10,5%, doanh nghiệp đóng 21,5%.
- Từ năm 2026, nghỉ hưu cần đủ tuổi (nam 61 tuổi 6 tháng, nữ 57 tuổi trong điều kiện bình thường) và đóng BHXH từ đủ 15 năm.
Bảo hiểm xã hội là gì? Có những loại hình nào?
Theo cách hiểu phổ thông, BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ không còn hoặc giảm thu nhập. Nguồn tiền đến từ quỹ BHXH, hình thành chủ yếu bằng tiền đóng của người tham gia, của người sử dụng lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (số 41/2024/QH15) chia thành các loại hình chính:
- BHXH bắt buộc: người lao động và người sử dụng lao động thuộc đối tượng theo luật phải tham gia.
- BHXH tự nguyện: công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện bắt buộc, tự nguyện tham gia để hưởng chế độ hưu trí và tử tuất.
- Trợ cấp hưu trí xã hội: do ngân sách nhà nước bảo đảm cho người cao tuổi đủ điều kiện theo luật, người nhận không cần đóng tiền.
Cần tách BHXH với bảo hiểm y tế (BHYT) và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN). Ba loại này được thu cùng kỳ, thường ghi chung trên bảng lương nhưng có quỹ và chế độ riêng.
Ai phải tham gia BHXH bắt buộc?
Người lao động là công dân Việt Nam
Theo Điều 2 Luật BHXH 2024, các nhóm chính gồm:
- Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên. Trường hợp hai bên đặt tên khác (ví dụ “hợp đồng cộng tác”) nhưng thực chất có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn tính là hợp đồng lao động.
- Cán bộ, công chức, viên chức.
- Công nhân và viên chức quốc phòng, công nhân công an, người làm công tác cơ yếu, sĩ quan, quân nhân, hạ sĩ quan và các đối tượng thuộc lực lượng vũ trang.
- Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã có hưởng lương hoặc không hưởng lương theo quy định.
- Người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố.
- Người làm việc không trọn thời gian mà tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức lương thấp nhất làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc.
- Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh, tham gia theo hướng dẫn của Chính phủ.
Người lao động nước ngoài và người sử dụng lao động
Người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam có giấy phép lao động hoặc chứng chỉ, giấy phép hành nghề do cơ quan có thẩm quyền Việt Nam cấp được tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của Chính phủ. Về phía người sử dụng lao động, diện tham gia gồm cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, đơn vị vũ trang nhân dân, doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức xã hội, hộ kinh doanh và các tổ chức, cá nhân khác có thuê, sử dụng lao động theo hợp đồng.
Lưu ý: Người lao động ký hợp đồng lao động với nhiều đơn vị vẫn phải tham gia BHXH bắt buộc theo quy tắc riêng trong luật, không nhất thiết đóng trùng ở mọi nơi. Hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng dưới 01 tháng không thuộc diện bắt buộc.
Nếu bạn chưa đủ tuổi lao động tối thiểu, hãy xem thêm độ tuổi lao động tối thiểu theo quy định mới nhất để biết khi nào được ký hợp đồng và tham gia BHXH.
BHXH bắt buộc gồm những chế độ nào?
| Chế độ | Nội dung chính |
|---|---|
| Ốm đau | Nghỉ việc hưởng trợ cấp khi bản thân ốm đau hoặc con dưới 07 tuổi ốm đau, có xác nhận của cơ sở khám chữa bệnh. |
| Thai sản | Nghỉ khi khám thai, sinh con, nuôi con nuôi, thực hiện biện pháp tránh thai; chồng nghỉ khi vợ sinh con theo quy định. |
| Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Trợ cấp, phục hồi chức năng lao động khi bị tai nạn hoặc bệnh liên quan nghề nghiệp. |
| Hưu trí | Lương hưu hằng tháng khi đủ tuổi và đủ số năm đóng; trợ cấp một lần khi nghỉ hưu trong một số trường hợp. |
| Tử tuất | Trợ cấp mai táng, trợ cấp tuất cho thân nhân khi người tham gia hoặc người hưởng lương hưu chết. |
Luật BHXH 2024 còn bổ sung quyền hưởng chế độ ốm đau, thai sản cho người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố, thay vì chỉ hưởng hưu trí và tử tuất như trước.
Mức đóng BHXH bắt buộc năm 2026
Tỷ lệ đóng đối với người lao động Việt Nam làm việc theo hợp đồng lao động hiện như sau (tính trên tiền lương làm căn cứ đóng):
| Khoản đóng | Người lao động | Người sử dụng lao động |
|---|---|---|
| BHXH | 8% (quỹ hưu trí, tử tuất) | 17,5% (3% ốm đau – thai sản; 14% hưu trí – tử tuất; 0,5% tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp ở mức thông thường) |
| BHYT | 1,5% | 3% |
| BHTN | 1% | 1% |
| Tổng | 10,5% | 21,5% |
Ví dụ: chị Lan có tiền lương làm căn cứ đóng BHXH là 10.000.000 đồng/tháng. Chị bị trừ 800.000 đồng BHXH, 150.000 đồng BHYT và 100.000 đồng BHTN, tổng 1.050.000 đồng. Công ty đóng thêm 1.750.000 đồng BHXH, 300.000 đồng BHYT và 100.000 đồng BHTN, tổng 2.150.000 đồng.
Mức lương tối thiểu và tối đa làm căn cứ đóng
- Mức thấp nhất: không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng tại thời điểm đóng đối với người làm công việc giản đơn nhất trong điều kiện lao động bình thường. Từ 2026, mức lương tối thiểu vùng thực hiện theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP (ví dụ vùng I là 5.310.000 đồng/tháng).
- Mức cao nhất: bằng 20 lần mức tham chiếu. Mức lương cơ sở/mức tham chiếu từ 01/07/2026 là 2.530.000 đồng/tháng theo Nghị định 161/2026/NĐ-CP, nên trần đóng là 50.600.000 đồng/tháng. Phần lương vượt trần không phải đóng BHXH.
Khoản BHXH, BHYT, BHTN bạn đóng được trừ khi tính thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương, tiền công. Bạn có thể xem thêm mức giảm trừ gia cảnh mới nhất để tính thuế chính xác.
Lưu ý: Một số nhóm đóng theo tỷ lệ riêng, như chủ hộ kinh doanh, người hoạt động không chuyên trách, người lao động nước ngoài (không đóng BHTN). Hãy kiểm tra văn bản hướng dẫn tương ứng khi thuộc các nhóm này.
Điều kiện hưởng lương hưu
Từ 01/07/2025, theo Luật BHXH 2024, người lao động chỉ cần đủ tuổi nghỉ hưu và có thời gian đóng BHXH từ đủ 15 năm là được hưởng lương hưu hằng tháng. Trước đây, theo Luật BHXH 2014 (đã hết hiệu lực), mốc này là 20 năm.
- Tuổi nghỉ hưu năm 2026 (điều kiện lao động bình thường): nam đủ 61 tuổi 6 tháng, nữ đủ 57 tuổi. Tuổi nghỉ hưu tiếp tục tăng dần theo lộ trình của Bộ luật Lao động 2019.
- Nghỉ hưu sớm hơn: người làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, làm việc ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, hoặc thuộc lực lượng vũ trang có thể nghỉ hưu ở tuổi thấp hơn theo quy định.
- Mức hưởng: nữ có 15 năm đóng được 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng, nam có 15 năm được 40%, sau đó tăng theo số năm đóng; mức tối đa là 75%.
- Đóng bù: người đã hết tuổi lao động nhưng còn thiếu tối đa 06 tháng để đủ điều kiện hưởng lương hưu có thể đóng một lần cho số tháng còn thiếu.
Khi nào được nhận BHXH một lần?
Theo Điều 70 Luật BHXH 2024, người đã chấm dứt tham gia BHXH và có đề nghị được hưởng BHXH một lần nếu thuộc một trong các trường hợp:
- Đủ tuổi hưởng lương hưu nhưng chưa đủ 15 năm đóng BHXH.
- Ra nước ngoài để định cư.
- Đang mắc một trong các bệnh ung thư, bại liệt, xơ gan mất bù, lao nặng, AIDS.
- Suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên hoặc là người khuyết tật đặc biệt nặng.
- Một số trường hợp đặc thù của quân nhân, công an khi phục viên, xuất ngũ, thôi việc mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu.
Cảnh báo: Trường hợp “nghỉ việc đủ 12 tháng, chưa đủ 20 năm đóng thì rút một lần” chỉ còn áp dụng cho người có thời gian đóng BHXH trước 01/07/2025. Người bắt đầu tham gia từ 01/07/2025 không được áp dụng diện này. Rút một lần cũng làm mất thời gian đóng để cộng dồn tính lương hưu sau này.
Cách tính và hồ sơ cụ thể được hướng dẫn trong bài tính BHXH một lần trên VssID.
Phân biệt BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện
| Tiêu chí | BHXH bắt buộc | BHXH tự nguyện |
|---|---|---|
| Đối tượng | Người lao động và người sử dụng lao động thuộc diện luật quy định. | Công dân từ đủ 15 tuổi, không thuộc diện bắt buộc, không đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng. |
| Cơ sở đóng | Tiền lương làm căn cứ đóng. | Mức thu nhập tháng do người tham gia tự chọn (từ mức tham chiếu đến tối đa 20 lần mức tham chiếu). |
| Chế độ | Ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất. | Hưu trí và tử tuất. |
| Ai đóng | Người lao động và người sử dụng lao động cùng đóng. | Người tham gia tự đóng, có thể được Nhà nước hỗ trợ theo nhóm đối tượng. |
Không đóng BHXH cho người lao động thì sao?
Đóng BHXH là nghĩa vụ pháp lý của người sử dụng lao động. Chậm đóng, đóng không đủ số người hoặc không đúng mức lương phải đóng có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc nộp đủ số tiền còn thiếu và khoản tiền lãi chậm đóng. Trường hợp gian dối, trốn đóng với số tiền lớn hoặc gây hậu quả nghiêm trọng còn có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự.
Người lao động nên kiểm tra quá trình đóng của mình định kỳ trên ứng dụng VssID hoặc cổng của cơ quan BHXH, đối chiếu với bảng lương và hợp đồng lao động. Nếu phát hiện đơn vị đóng thiếu hoặc không đóng, bạn có thể đề nghị đơn vị giải trình, phản ánh tới tổ chức công đoàn, cơ quan BHXH hoặc cơ quan quản lý lao động có thẩm quyền.
Lưu ý: Không có quy định nào cho phép hai bên thỏa thuận “không đóng BHXH” để nhận thêm tiền lương nếu người lao động thuộc diện bắt buộc. Thỏa thuận như vậy không loại trừ nghĩa vụ đóng.
Căn cứ pháp lý
- Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (số 41/2024/QH15), hiệu lực từ 01/07/2025.
- Bộ luật Lao động 2019 (về tuổi nghỉ hưu và hợp đồng lao động).
- Nghị định 293/2025/NĐ-CP về mức lương tối thiểu vùng áp dụng từ 2026.
- Nghị định 161/2026/NĐ-CP về mức lương cơ sở từ 01/07/2026.
- Các nghị định hướng dẫn Luật BHXH 2024 (trong đó có Nghị định 158/2025/NĐ-CP).
Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
Câu hỏi thường gặp
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là gì?
Đó là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động thuộc đối tượng luật quy định phải tham gia. Mức đóng tính trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc.
Hợp đồng lao động 1 tháng có phải đóng BHXH không?
Có, nếu hợp đồng xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên thì người lao động thuộc diện đóng BHXH bắt buộc. Hợp đồng dưới 01 tháng hoặc thử việc không thuộc diện này.
Người lao động đóng bao nhiêu phần trăm lương cho BHXH?
Người lao động đóng 8% tiền lương vào BHXH. Cộng thêm 1,5% BHYT và 1% BHTN thì tổng bị khấu trừ là 10,5%. Doanh nghiệp đóng thêm 21,5% (gồm BHXH, BHYT, BHTN).
Đóng BHXH bao nhiêu năm thì được hưởng lương hưu?
Từ 01/07/2025, bạn cần đóng đủ 15 năm trở lên và đủ tuổi nghỉ hưu. Năm 2026, nam đủ 61 tuổi 6 tháng, nữ đủ 57 tuổi trong điều kiện bình thường.
Hộ kinh doanh có phải đóng BHXH bắt buộc không?
Từ 01/07/2025, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, thực hiện theo hướng dẫn của Chính phủ.
Nghỉ việc có được rút BHXH một lần không?
Chỉ trong các trường hợp theo Điều 70 Luật BHXH 2024. Diện “nghỉ việc đủ 12 tháng” chỉ còn áp dụng cho người có thời gian đóng trước 01/07/2025 và chưa đủ 20 năm đóng.
Tóm lại, BHXH bắt buộc là cơ chế an sinh mà người lao động và doanh nghiệp thuộc diện luật định đều phải tham gia, đổi lại người lao động được bảo vệ khi ốm đau, thai sản, tai nạn, về hưu hoặc khi gia đình gặp rủi ro tử tuất. Nắm rõ đối tượng, mức đóng và điều kiện hưởng giúp bạn chủ động bảo vệ quyền lợi của mình.
