Bầu cử là việc công dân bỏ phiếu để lựa chọn người đại diện cho mình trong cơ quan quyền lực nhà nước, như đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân. Cử tri phải tự mình đi bầu và không được ủy quyền cho người khác bỏ phiếu thay. Chỉ có một số trường hợp được hỗ trợ viết phiếu hoặc bỏ phiếu hộ, như bạn sẽ thấy ở dưới.
Tóm tắt nhanh
- Bầu cử là phương thức để công dân thực hiện quyền lực của mình thông qua người đại diện do mình chọn.
- Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND theo 4 nguyên tắc: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín.
- Không có “ủy quyền bầu cử” theo nghĩa giấy ủy quyền: cử tri phải tự mình đi bầu, không được nhờ người khác bầu thay.
- Ngoại lệ: nhờ người viết hộ phiếu (nhưng phải tự bỏ phiếu), người khuyết tật không tự bỏ phiếu được thì nhờ người khác bỏ vào hòm phiếu, người ốm yếu được mang hòm phiếu phụ đến tận nơi.
- Không đi bầu không bị phạt, nhưng ép buộc, mua chuộc, cản trở hoặc làm sai lệch kết quả bầu cử có thể bị xử lý hình sự.
Bầu cử là gì?
Theo cách hiểu phổ thông, bầu cử là hoạt động công dân dùng lá phiếu để chọn ra người đủ tín nhiệm đảm nhận nhiệm vụ đại diện. Trong pháp luật Việt Nam, bầu cử là phương thức quan trọng để nhân dân thực hiện quyền lực của mình, thể hiện ở việc bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp. Muốn hiểu vì sao nhân dân có quyền này, bạn có thể đọc thêm về bản chất của nhà nước.
Một số khái niệm hay gặp:
- Quyền bầu cử: quyền của công dân được tham gia bỏ phiếu chọn đại biểu.
- Quyền ứng cử: quyền của công dân được đứng tên trong danh sách để cử tri lựa chọn.
- Cử tri: công dân có tên trong danh sách cử tri và được cấp thẻ cử tri để đi bầu.
- Tổ bầu cử: tổ phụ trách tổ chức bỏ phiếu, kiểm phiếu tại từng khu vực bỏ phiếu.
Quy định hiện hành nằm trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, được sửa đổi bởi Luật số 83/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/07/2025. Luật sửa đổi này áp dụng ngay trong cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031, ấn định vào ngày 15/3/2026.
Bốn nguyên tắc bầu cử
Điều 1 Luật Bầu cử quy định việc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Cụ thể:
| Nguyên tắc | Ý nghĩa |
|---|---|
| Phổ thông | Mọi công dân đủ điều kiện đều có quyền bầu cử, không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo, nghề nghiệp, trình độ… |
| Bình đẳng | Mỗi cử tri chỉ được bỏ 01 phiếu bầu đại biểu Quốc hội và 01 phiếu bầu đại biểu HĐND ở mỗi cấp. Giá trị mỗi lá phiếu như nhau. |
| Trực tiếp | Cử tri tự mình bỏ phiếu mà không qua đại diện. |
| Bỏ phiếu kín | Bảo đảm cử tri tự do thể hiện ý chí, không bị ai tác động hay xem phiếu khi viết. |
Chính nguyên tắc “trực tiếp” là cơ sở để pháp luật không cho phép ủy quyền bầu cử.
Ai có quyền bầu cử, ai bị hạn chế?
Công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử, từ đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND, theo Hiến pháp và Luật Bầu cử. Một số trường hợp không được ghi tên vào danh sách cử tri. Theo tài liệu phổ biến pháp luật, đó là người bị tước quyền bầu cử theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực, người bị kết án tử hình đang chờ thi hành án, người đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo, và người mất năng lực hành vi dân sự.
Lưu ý: Khi đi bỏ phiếu, bạn phải xuất trình thẻ cử tri. Thẻ chỉ có giá trị cho một lần bỏ phiếu. Để tra cứu hoặc làm giấy tờ tùy thân phục vụ các thủ tục khác, bạn có thể xem hướng dẫn làm thẻ căn cước online.
Có được ủy quyền bầu cử, nhờ người khác bầu thay không?
Không. Khoản 2 Điều 69 Luật Bầu cử quy định: cử tri phải tự mình đi bầu cử, không được nhờ người khác bầu cử thay, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều này; khi bầu cử phải xuất trình thẻ cử tri. Vì vậy, một tờ giấy ủy quyền (có công chứng hay không) cũng không có giá trị để người khác bỏ phiếu thay bạn.
Lý do rất đơn giản: lá phiếu thể hiện ý chí cá nhân và được bỏ kín. Nếu cho phép ủy quyền, nguyên tắc trực tiếp và bỏ phiếu kín sẽ không còn được bảo đảm. Nhờ người khác bầu hộ cũng là vi phạm pháp luật và làm sai lệch kết quả bầu cử.
Cảnh báo: Không được đưa thẻ cử tri cho người khác dùng, cũng không được bỏ phiếu thay người thân đi vắng. Hành vi này có thể bị xử lý theo quy định về vi phạm bầu cử.
Ví dụ tình huống: Anh Nam đi công tác xa đúng ngày bầu cử và nhờ vợ cầm thẻ cử tri của mình đi bỏ phiếu. Việc này không được phép. Anh nên báo trước cho Tổ bầu cử hoặc chính quyền cơ sở để được hướng dẫn, chẳng hạn xin giấy chứng nhận để bỏ phiếu ở nơi đang công tác nếu đủ điều kiện theo hướng dẫn tại thời điểm bầu cử.
Các trường hợp được hỗ trợ khi bỏ phiếu
Pháp luật không cho ủy quyền, nhưng có cơ chế hỗ trợ để mọi cử tri vẫn thực hiện được quyền của mình:
- Không tự viết được phiếu: được nhờ người khác viết hộ nhưng phải tự mình bỏ phiếu; người viết hộ phải bảo đảm bí mật phiếu bầu.
- Người khuyết tật không tự bỏ phiếu được: được nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm phiếu.
- Ốm đau, già yếu, khuyết tật không đến được phòng bỏ phiếu: Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến chỗ ở hoặc nơi điều trị để cử tri thực hiện việc bầu cử.
- Người đang bị tạm giam, tạm giữ, ở cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc: Tổ bầu cử có thể mang hòm phiếu phụ đến để cử tri bỏ phiếu.
- Viết hỏng phiếu: cử tri có quyền đổi phiếu bầu khác.
- Bước 1: Kiểm tra tên mình trong danh sách cử tri được niêm yết công khai tại khu vực bỏ phiếu.
- Bước 2: Đến phòng bỏ phiếu, xuất trình thẻ cử tri và nhận phiếu bầu.
- Bước 3: Tự viết phiếu kín, không để ai xem, kể cả thành viên Tổ bầu cử.
- Bước 4: Tự bỏ phiếu vào hòm phiếu, sau đó Tổ bầu cử đóng dấu “Đã bỏ phiếu” vào thẻ cử tri.
Bầu cử trong doanh nghiệp, đoàn thể có được ủy quyền không?
Nhiều người tìm “ủy quyền bầu cử” vì gặp tình huống bầu trong công ty, hợp tác xã, tổ dân phố hay tổ chức đoàn thể. Cần phân biệt:
- Bầu đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND: không được ủy quyền, như đã nêu ở trên.
- Bầu cử trong doanh nghiệp (ví dụ bầu thành viên Hội đồng quản trị): cổ đông, thành viên góp vốn thường được ủy quyền cho người khác dự họp và biểu quyết theo Luật Doanh nghiệp và điều lệ công ty. Đây là quan hệ ủy quyền dân sự, khác với bầu cử chính trị.
- Bầu cử trong tổ chức chính trị – xã hội, đoàn thể: thực hiện theo điều lệ, quy chế của từng tổ chức. Chẳng hạn, bạn có thể tìm hiểu cơ quan lãnh đạo cao nhất của chi đoàn và quyền của đoàn viên, trong đó có quyền bầu cử, ứng cử trong tổ chức Đoàn.
Lưu ý: Với bầu cử trong doanh nghiệp hay tổ chức, hãy đọc điều lệ và thông báo triệu tập họp để biết có cho phép ủy quyền không và cần giấy ủy quyền theo mẫu nào.
Xử lý hành vi vi phạm pháp luật về bầu cử
Không đi bầu cử có bị phạt không?
Không. Không đi bầu cử không bị xử phạt, nhưng đây là quyền chính trị quan trọng nên công dân được khuyến khích tham gia. Bầu cử vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ công dân.
Cản trở, ép buộc, mua chuộc cử tri
Theo Điều 160 Bộ luật Hình sự 2015, người lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép hoặc dùng thủ đoạn khác cản trở công dân thực hiện quyền bầu cử, ứng cử có thể bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm. Nếu phạm tội có tổ chức hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn thì có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 02 năm.
Làm sai lệch kết quả bầu cử
Điều 161 Bộ luật Hình sự áp dụng với người có trách nhiệm tổ chức, giám sát bầu cử mà giả mạo giấy tờ, gian lận phiếu hoặc dùng thủ đoạn khác làm sai lệch kết quả; mức phạt cơ bản là cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Các khung tăng nặng có thể lên tới 3 năm tù.
Ngoài ra, người vi phạm tùy mức độ còn có thể bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính. Quyền được bảo vệ trước các hành vi xâm phạm này cũng gắn với các quyền cơ bản khác của công dân, như quyền bất khả xâm phạm về thân thể.
Căn cứ pháp lý
- Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung).
- Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân số 85/2015/QH13.
- Luật số 83/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân (hiệu lực 01/07/2025); Văn bản hợp nhất số 85/VBHN-VPQH năm 2025.
- Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025): Điều 160, Điều 161.
- Luật Doanh nghiệp (về ủy quyền dự họp, biểu quyết trong doanh nghiệp).
Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
Câu hỏi thường gặp
Bầu cử là gì, hiểu ngắn gọn thế nào?
Bầu cử là việc công dân bỏ phiếu chọn người đại diện cho mình trong cơ quan quyền lực nhà nước. Ở Việt Nam, đó là bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.
Tôi đi công tác xa, có làm giấy ủy quyền cho người nhà đi bầu thay được không?
Không. Luật quy định cử tri phải tự mình đi bầu, không được nhờ người khác bầu thay. Giấy ủy quyền, kể cả có công chứng, không làm thay đổi quy định này. Bạn nên liên hệ chính quyền cơ sở hoặc Tổ bầu cử để biết cách xử lý phù hợp trước ngày bầu cử.
Người khuyết tật không tự bỏ phiếu được thì làm thế nào?
Người khuyết tật không tự bỏ phiếu được có thể nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm phiếu. Nếu không thể tự viết phiếu, cử tri nhờ người viết hộ nhưng phải tự mình bỏ phiếu. Trường hợp không đến được phòng bỏ phiếu, Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến tận nơi.
Không đi bầu cử có bị xử phạt không?
Không bị xử phạt. Tuy nhiên, bầu cử là quyền và nghĩa vụ của công dân nên mọi người được khuyến khích tham gia đầy đủ.
Bầu cử hộ người khác có bị xử lý không?
Đây là hành vi trái quy định về nguyên tắc bỏ phiếu. Tùy tính chất, mức độ (như lừa gạt, gian lận phiếu, làm sai lệch kết quả), người vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 160, Điều 161 Bộ luật Hình sự.
Tóm lại, bầu cử là quyền chính trị cơ bản để bạn chọn người đại diện cho mình, và quyền này gắn với cá nhân nên không thể chuyển giao bằng ủy quyền. Nếu có khó khăn về sức khỏe hay khuyết tật, pháp luật đã có các cách hỗ trợ cụ thể. Bạn chỉ cần báo với Tổ bầu cử để được hướng dẫn đúng quy định.
