Bản chất của nhà nước là gì? Tính giai cấp và tính xã hội

Bản chất của nhà nước là tổng thể những mặt, những mối liên hệ bên trong quyết định sự tồn tại và phát triển của nhà nước. Theo lý luận Mác – Lênin, bản chất nhà nước thể hiện ở hai thuộc tính gắn bó với nhau: tính giai cấp (nhà nước là công cụ thực hiện quyền lực của giai cấp nắm quyền) và tính xã hội (nhà nước quản lý, giải quyết các công việc chung của toàn xã hội).

Nhà nước là gì? Nguồn gốc của nhà nước

Trong giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, nhà nước được hiểu là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, có bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện chức năng quản lý đặc biệt, nhằm duy trì trật tự xã hội và bảo vệ địa vị của giai cấp thống trị.

Theo quan điểm Mác – Lênin, nhà nước không phải tồn tại vĩnh viễn và cũng không do ý chí của thần thánh hay một khế ước chung tạo ra. Nhà nước xuất hiện khi:

• Tiền đề kinh tế: lực lượng sản xuất phát triển, xuất hiện của cải dư thừa và chế độ tư hữu.
• Tiền đề xã hội: xã hội phân hóa thành các giai cấp có lợi ích đối lập, mâu thuẫn gay gắt đến mức không thể tự điều hòa.

Khi tổ chức thị tộc, bộ lạc không còn đủ sức quản lý xã hội đó, một bộ máy quyền lực mới tách ra khỏi xã hội và đứng trên xã hội: đó là nhà nước. V.I. Lênin khái quát ý này bằng nhận định rằng nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được.

Lịch sử ghi nhận bốn kiểu nhà nước gắn với bốn hình thái kinh tế – xã hội có giai cấp: chủ nô, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa.

Bản chất của nhà nước là gì?

“Bản chất” của một sự vật là cái bên trong, tương đối ổn định, quyết định sự vật đó là gì. Khi hỏi bản chất của nhà nước, ta trả lời câu hỏi: nhà nước thuộc về ai, phục vụ lợi ích của ai và tồn tại để làm gì.

Câu trả lời phổ biến trong giáo trình: bản chất của nhà nước gồm tính giai cấp và tính xã hội. Tính giai cấp cho biết quyền lực nhà nước nằm trong tay lực lượng nào. Tính xã hội cho biết nhà nước còn phải gánh vác những việc chung mà bất kỳ xã hội nào cũng cần. Hai mặt này không tách rời nhau mà cùng tồn tại trong mọi kiểu nhà nước.

Tính giai cấp của nhà nước

Tính giai cấp là mặt cơ bản, thể hiện nhà nước là bộ máy để giai cấp nắm quyền tổ chức và thực hiện quyền lực của mình. Sự thống trị này thể hiện trên ba lĩnh vực:

Trong ba lĩnh vực, quyền lực kinh tế giữ vai trò quyết định, quyền lực chính trị là công cụ bảo vệ và quyền lực tư tưởng giúp duy trì sự thừa nhận của xã hội. Đây là lý do nhà nước được gọi là “bộ máy cưỡng chế đặc biệt” trong các kiểu nhà nước bóc lột.

Tính xã hội của nhà nước

Không một nhà nước nào chỉ làm nhiệm vụ trấn áp. Để tồn tại, nhà nước phải giải quyết những công việc mà mọi thành viên trong xã hội đều cần, bất kể họ thuộc giai cấp nào. Đó là tính xã hội, còn gọi là vai trò xã hội của nhà nước.

• Bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng chống tội phạm.
• Xây dựng và quản lý hạ tầng: đường sá, thủy lợi, đê điều.
• Tổ chức giáo dục, y tế, phòng chống dịch bệnh, thiên tai.
• Bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên.
• Bảo đảm an sinh xã hội, hỗ trợ người yếu thế.

Ví dụ quen thuộc trong lịch sử Việt Nam là việc các triều đại phong kiến đắp đê, đào kênh phục vụ nông nghiệp lúa nước. Đây vừa là việc chung của cả cộng đồng, vừa giúp nhà nước giữ ổn định để duy trì quyền lực. Trong nhà nước hiện đại, những việc như xây dựng hệ thống y tế cơ sở, quy định độ tuổi lao động tối thiểu để bảo vệ trẻ em (xem bài độ tuổi lao động tối thiểu) đều thể hiện tính xã hội.

Mối quan hệ giữa tính giai cấp và tính xã hội

Hai thuộc tính này thống nhất, đan xen và tác động qua lại:

• Thống nhất: nhà nước nào cũng có cả hai mặt; không có nhà nước “chỉ mang tính giai cấp” hay “chỉ mang tính xã hội”.
• Tính giai cấp chi phối: cách nhà nước thực hiện các việc chung thường phục vụ trước hết lợi ích của lực lượng nắm quyền.
• Tính xã hội là điều kiện tồn tại: nhà nước bỏ bê các việc chung sẽ mất sự ủng hộ của xã hội và dễ sụp đổ.
• Mức độ thay đổi theo kiểu nhà nước: các nhà nước chủ nô, phong kiến thể hiện tính giai cấp rõ nét, công khai. Nhà nước hiện đại mở rộng mạnh tính xã hội. Nhà nước xã hội chủ nghĩa đặt mục tiêu quyền lực thuộc về đa số Nhân dân, nên tính xã hội được thể hiện rộng rãi.

Đặc trưng của nhà nước

Bản chất cho biết nhà nước “là gì”, còn đặc trưng giúp phân biệt nhà nước với các tổ chức khác như đảng phái, đoàn thể, hội. Giáo trình thường nêu 5 đặc trưng:

1. Đặc trưng 1: Thiết lập quyền lực công cộng đặc biệt, có bộ máy chuyên làm nhiệm vụ quản lý và cưỡng chế.
2. Đặc trưng 2: Phân chia dân cư và quản lý theo đơn vị hành chính lãnh thổ. Ở Việt Nam từ 01/07/2025 là 34 tỉnh, thành phố và cấp xã, theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
3. Đặc trưng 3: Có chủ quyền quốc gia, thể hiện quyền độc lập trong đối nội và đối ngoại.
4. Đặc trưng 4: Ban hành pháp luật và bảo đảm pháp luật được thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế.
5. Đặc trưng 5: Quy định và thu các loại thuế để duy trì bộ máy và thực hiện các nhiệm vụ chung.

Ngôn ngữ trong văn bản do nhà nước ban hành cũng có phong cách riêng, chính xác và khuôn mẫu; xem thêm bài phong cách ngôn ngữ hành chính là gì.

Bản chất Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Điều 2 Hiến pháp 2013 xác định Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Năm 2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 2013, chủ yếu liên quan đến Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Nội dung về bản chất nhà nước tại Điều 2 vẫn được giữ nguyên.

Từ Hiến pháp và giáo trình, có thể khái quát các biểu hiện chính của bản chất Nhà nước Việt Nam:

• Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực: thực hiện quyền lực bằng dân chủ trực tiếp (bầu cử, trưng cầu ý dân, góp ý dự thảo luật) và dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân.
• Nhà nước pháp quyền: quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; mọi cơ quan, cán bộ đều phải tuân thủ pháp luật.
• Tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân: ví dụ quyền bất khả xâm phạm về thân thể được Hiến pháp ghi nhận (xem bài quyền bất khả xâm phạm về thân thể).
• Nhà nước thống nhất của các dân tộc: các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển.
• Đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam theo Điều 4 Hiến pháp, chịu sự giám sát của Nhân dân.
• Đường lối đối ngoại: hòa bình, hữu nghị, hợp tác, là bạn, là đối tác tin cậy của các nước.

Cách trả lời câu hỏi thi về bản chất nhà nước

Đây là câu hỏi quen thuộc trong môn Lý luận nhà nước và pháp luật, Pháp luật đại cương và Giáo dục kinh tế – pháp luật. Bạn có thể trình bày theo dàn ý:

1. Bước 1: Nêu khái niệm “bản chất” và khái niệm nhà nước.
2. Bước 2: Nêu ngắn gọn nguồn gốc ra đời để làm rõ vì sao nhà nước mang tính giai cấp.
3. Bước 3: Phân tích tính giai cấp theo ba mặt kinh tế, chính trị, tư tưởng, có ví dụ.
4. Bước 4: Phân tích tính xã hội với các ví dụ cụ thể.
5. Bước 5: Nêu mối quan hệ giữa hai thuộc tính và liên hệ với Nhà nước Việt Nam theo Hiến pháp 2013.

Ví dụ trắc nghiệm: “Bản chất của nhà nước thể hiện ở những thuộc tính nào?” Đáp án đúng: tính giai cấp và tính xã hội. Câu “Nhà nước mang bản chất của giai cấp nào?” thì đáp án là giai cấp cầm quyền (giai cấp thống trị).

Căn cứ pháp lý và tài liệu tham khảo

Câu hỏi thường gặp

Tóm lại, bản chất của nhà nước là sự thống nhất giữa tính giai cấp và tính xã hội. Hiểu đúng hai thuộc tính này giúp bạn trả lời các câu hỏi lý luận và nhìn rõ hơn bản chất của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo Hiến pháp hiện hành.