Thẩm quyền điều tra vụ án hình sự được xác định theo ba tiêu chí: loại tội phạm, cấp cơ quan điều tra và địa bàn xảy ra tội phạm. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Cơ quan Cảnh sát điều tra thuộc Công an nhân dân điều tra hầu hết các tội phạm, trừ tội thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Tóm tắt nhanh
- Cơ quan điều tra của Công an nhân dân điều tra tất cả tội phạm, trừ tội thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra quân đội và Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
- Từ 01/07/2025 không còn Cơ quan điều tra cấp huyện: Cơ quan điều tra cấp tỉnh điều tra các tội thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực.
- Theo lãnh thổ, cơ quan điều tra nơi tội phạm xảy ra có thẩm quyền; nếu không xác định được thì là nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc nơi bị can bị bắt.
- Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã là điều tra viên trung cấp trở lên có thể được phân công khởi tố, điều tra tội ít nghiêm trọng và nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn xã.
Cơ quan Cảnh sát điều tra là gì?
Cơ quan Cảnh sát điều tra là cơ quan điều tra chuyên trách trong lực lượng Công an nhân dân. Đây là cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, có nhiệm vụ tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố vụ án, khởi tố bị can, thu thập chứng cứ và kết luận điều tra để chuyển Viện kiểm sát xem xét truy tố.
Hệ thống cơ quan điều tra trong tố tụng hình sự gồm ba nhóm chính:
- Cơ quan điều tra của Công an nhân dân (trong đó có Cơ quan Cảnh sát điều tra và Cơ quan An ninh điều tra).
- Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân.
- Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Ngoài ra, một số cơ quan như Hải quan, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng, Cảnh sát biển, Kiểm ngư được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015. Các cơ quan này không phải là cơ quan điều tra độc lập như Cảnh sát điều tra.
Thẩm quyền điều tra theo loại tội phạm
Điều 163 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 phân định thẩm quyền như sau:
| Cơ quan điều tra | Phạm vi điều tra |
|---|---|
| Cơ quan điều tra của Công an nhân dân | Điều tra tất cả tội phạm, trừ tội thuộc thẩm quyền của hai cơ quan còn lại |
| Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân | Điều tra tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự, kể cả một số vụ án đặc thù trong quân đội |
| Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Điều tra một số tội xâm phạm hoạt động tư pháp, tham nhũng, chức vụ mà người phạm tội là cán bộ của các cơ quan tư pháp |
Nói cách khác, nếu vụ án không thuộc hai nhóm đặc thù (quân đội, cán bộ tư pháp), Cơ quan điều tra của Công an nhân dân sẽ điều tra. Các tội phổ biến như trộm cắp, lừa đảo, cố ý gây thương tích, ma túy, giao thông, đánh bạc đều thuộc nhóm này. Chẳng hạn, các hành vi liên quan đến ma túy được trình bày trong bài trồng bao nhiêu cây cần sa thì bị bắt.
Lưu ý: Cảnh sát điều tra và An ninh điều tra cùng nằm trong Công an nhân dân nhưng phân công theo lĩnh vực. Cơ quan An ninh điều tra chủ yếu điều tra các tội xâm phạm an ninh quốc gia và một số tội khác theo phân công của luật.
Thẩm quyền điều tra theo cấp sau khi bỏ cấp huyện
Trước 01/07/2025, thẩm quyền điều tra được chia giữa Cơ quan điều tra cấp huyện, cấp tỉnh và cấp Bộ Công an. Hiện nay, do chính quyền địa phương tổ chức hai cấp (tỉnh – xã) và không còn Công an cấp huyện, Cơ quan Cảnh sát điều tra của Công an nhân dân tổ chức theo hai cấp: Bộ Công an và Công an cấp tỉnh.
Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự (hiệu lực từ 01/07/2025) quy định: Cơ quan điều tra cấp tỉnh điều tra vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực.
Về phía Tòa án, Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm các vụ án mà mức cao nhất của khung hình phạt đến 20 năm tù. Vì vậy, phần lớn vụ án hình sự thông thường do Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh thụ lý và phân công điều tra viên thực hiện.
Cơ quan điều tra cấp Bộ Công an điều tra những vụ án có tính chất phức tạp, xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, có yếu tố nước ngoài hoặc vụ án mà Bộ thấy cần trực tiếp điều tra, theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự.
Lưu ý: Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) đang trong quá trình xây dựng và dự kiến được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026). Tính đến thời điểm cập nhật bài này, luật mới chưa có hiệu lực; bạn cần theo dõi để áp dụng đúng khi luật được thông qua.
Thẩm quyền điều tra theo lãnh thổ
Nguyên tắc chung: cơ quan điều tra có thẩm quyền điều tra vụ án hình sự mà tội phạm xảy ra trên địa bàn của mình. Với tổ chức mới, “địa bàn” được hiểu theo tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (34 tỉnh, thành phố hiện nay).
Khi tội phạm xảy ra ở nhiều nơi hoặc không xác định được nơi xảy ra
Trường hợp tội phạm được thực hiện tại nhiều nơi khác nhau hoặc không xác định được địa điểm xảy ra tội phạm, việc điều tra thuộc thẩm quyền của cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc nơi bị can bị bắt. Quy định này thường được áp dụng với tội phạm lừa đảo qua mạng, tội phạm công nghệ cao.
Khi hai cơ quan tranh chấp thẩm quyền
Khi có tranh chấp về thẩm quyền điều tra, Viện kiểm sát có thẩm quyền sẽ giải quyết. Người dân không phải tự xác định cơ quan nào điều tra; bạn chỉ cần tố giác, báo tin về tội phạm tới bất kỳ cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận nào, cơ quan đó có trách nhiệm tiếp nhận và chuyển đúng nơi.
Công an cấp xã có thẩm quyền điều tra đến đâu?
Do không còn Công an cấp huyện, Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi năm 2025 bổ sung cơ chế để điều tra viên trung cấp trở lên của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh được bố trí làm Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã. Những người này, khi được Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp tỉnh phân công, có thể tiến hành khởi tố, điều tra vụ án về tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn cấp xã.
Có ba điểm bạn cần nắm:
- Phải có phân công: Công an cấp xã không tự động có thẩm quyền; điều tra viên là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an xã chỉ làm khi được Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh phân công, ủy quyền.
- Giới hạn loại tội: chỉ với tội ít nghiêm trọng (mức cao nhất của khung hình phạt đến 3 năm tù) và nghiêm trọng (trên 3 năm đến 7 năm tù) xảy ra trên địa bàn xã.
- Có giới hạn quyền hạn: không được tự quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.
Với các vụ việc khác, Công an cấp xã tiếp nhận tố giác, tin báo, kiểm tra, xác minh sơ bộ rồi báo cáo, đề xuất Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh phân công điều tra viên thụ lý. Khi bắt người phạm tội quả tang, người bị truy nã hoặc người đến tự thú, Công an cấp xã thực hiện các bước ban đầu và báo ngay cho đơn vị điều tra có thẩm quyền.
Công an cấp xã cũng là lực lượng bạn tiếp xúc thường xuyên khi làm thủ tục như đăng ký tạm trú online; nhưng cần phân biệt chức năng quản lý hành chính với thẩm quyền điều tra hình sự nêu trên.
Cơ quan điều tra được làm những gì?
Trong phạm vi thẩm quyền, Cơ quan Cảnh sát điều tra thực hiện các hoạt động chính sau:
- Tiếp nhận, kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm; ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
- Khởi tố bị can, lấy lời khai, hỏi cung bị can, thực hiện khám xét, thu giữ, khám nghiệm hiện trường, trưng cầu giám định.
- Áp dụng biện pháp ngăn chặn như giữ người trong trường hợp khẩn cấp, bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh. Một số quyết định (như lệnh bắt bị can để tạm giam) phải được Viện kiểm sát phê chuẩn.
- Kết thúc điều tra, đề nghị truy tố hoặc đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra theo quy định.
Mọi hoạt động điều tra chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát. Người bị bắt, bị tạm giữ, bị can vẫn được bảo đảm các quyền theo Hiến pháp và luật; bạn có thể tham khảo thêm bài về quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.
Cảnh báo: Khi làm việc với cơ quan điều tra, bạn nên yêu cầu người thi hành công vụ xuất trình giấy tờ, quyết định tố tụng. Về trang phục, cấp hiệu của lực lượng Công an, bạn có thể xem bài quy định trang phục Công an nhân dân. Không được cản trở, che giấu tội phạm hoặc làm giả tài liệu gửi cơ quan điều tra vì có thể bị xử lý hình sự.
Ví dụ xác định cơ quan có thẩm quyền
Tình huống 1. Anh A bị mất xe máy trị giá khoảng 30 triệu đồng tại một phường thuộc Đà Nẵng. Đây là hành vi có dấu hiệu tội trộm cắp tài sản, do Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố Đà Nẵng có thẩm quyền theo lãnh thổ và theo cấp. Anh A có thể trình báo tại Công an cấp xã nơi xảy ra vụ việc; Công an cấp xã tiếp nhận, xác minh ban đầu rồi báo cáo cơ quan điều tra cấp tỉnh. Nếu vụ án thuộc loại ít nghiêm trọng và được phân công, Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an xã là điều tra viên trung cấp trở lên có thể trực tiếp điều tra.
Tình huống 2. Một nhóm đối tượng ở nhiều tỉnh cùng thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua mạng, nạn nhân ở nhiều nơi. Việc điều tra thuộc cơ quan nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc nơi bắt giữ; nếu xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, phức tạp hoặc có yếu tố nước ngoài, cơ quan điều tra Bộ Công an có thể trực tiếp điều tra.
Tình huống 3. Một quân nhân đang tại ngũ phạm tội trong đơn vị quân đội. Vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự nên Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân điều tra, không phải Cảnh sát điều tra.
Một số hành vi không phải lúc nào cũng cấu thành tội phạm, có thể chỉ bị xử phạt hành chính, chẳng hạn sử dụng bóng cười. Khi đó, cơ quan có thẩm quyền xử phạt hành chính xử lý, không phải cơ quan điều tra hình sự, trừ khi hành vi có dấu hiệu tội phạm.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (Điều 163 và các điều liên quan), được sửa đổi, bổ sung năm 2021 và bởi Luật số 99/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/07/2025).
- Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015 (Luật sửa đổi đang được xây dựng, dự kiến trình Quốc hội tháng 10/2026, chưa có hiệu lực).
- Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) – phân loại tội phạm theo mức cao nhất của khung hình phạt.
- Nghị quyết số 190/2025/QH15 về xử lý một số vấn đề liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước.
- Các văn bản của Bộ Công an quy định về tổ chức, bộ máy và phân công thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra.
Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan Cảnh sát điều tra có thẩm quyền điều tra những tội nào?
Cơ quan điều tra của Công an nhân dân điều tra tất cả tội phạm, trừ tội thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Cảnh sát điều tra phụ trách phần lớn tội phạm hình sự thông thường về xâm phạm sở hữu, tính mạng, sức khỏe, ma túy, trật tự công cộng, kinh tế.
Hiện nay còn Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện không?
Không. Từ khi chính quyền địa phương hai cấp vận hành (01/07/2025), Cơ quan Cảnh sát điều tra được tổ chức ở hai cấp là Bộ Công an và Công an cấp tỉnh. Các vụ án trước đây thuộc cấp huyện nay do Cơ quan điều tra cấp tỉnh thụ lý, có thể phân công cho điều tra viên là lãnh đạo Công an cấp xã với tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng.
Báo tin về tội phạm ở đâu khi xảy ra vụ việc?
Bạn có thể trình báo tại Công an cấp xã nơi xảy ra hoặc nơi bạn cư trú, hoặc trực tiếp tại Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Cơ quan nhận tin có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết hoặc chuyển cho cơ quan có thẩm quyền, không được từ chối.
Ai giải quyết khi hai cơ quan điều tra tranh chấp thẩm quyền?
Viện kiểm sát có thẩm quyền giải quyết tranh chấp về thẩm quyền điều tra theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Trong thời gian chờ, vẫn phải bảo đảm các hoạt động khẩn cấp để không làm mất chứng cứ.
Công an xã có được khởi tố vụ án hình sự không?
Có, nhưng chỉ trong phạm vi hẹp: điều tra viên trung cấp trở lên là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã, được Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh phân công, mới được khởi tố, điều tra tội ít nghiêm trọng và nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn xã. Họ không được tự quyết định biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.
Tóm lại, thẩm quyền điều tra vụ án hình sự phụ thuộc vào loại tội phạm, cấp cơ quan điều tra và nơi tội phạm xảy ra. Sau khi bỏ cấp huyện, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh là đầu mối điều tra phần lớn vụ án, còn Công an cấp xã tiếp nhận tin báo và chỉ được điều tra trực tiếp khi có phân công theo quy định. Bạn nên theo dõi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) khi được Quốc hội thông qua để cập nhật quy định mới.
