Sử dụng pháp luật là gì? Khái niệm, đặc điểm và ví dụ

Biên soạn:

· Cập nhật:

Sử dụng pháp luật là gì? Khái niệm, đặc điểm và ví dụ

Sử dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó cá nhân, tổ chức chủ động thực hiện các quyền mà pháp luật cho phép. Khác với tuân thủ hay thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật không mang tính bắt buộc: chủ thể có thể thực hiện hoặc không thực hiện quyền của mình theo ý chí riêng. Ví dụ: khởi kiện, khiếu nại, tố cáo, kinh doanh, yêu cầu ly hôn.

Tóm tắt nhanh

  • Sử dụng pháp luật là một trong 4 hình thức thực hiện pháp luật, cùng với tuân thủ, thi hành và áp dụng pháp luật.
  • Nội dung: chủ thể thực hiện quyền chủ thể, tức những việc pháp luật cho phép.
  • Đặc trưng: tự nguyện, không bắt buộc; mọi cá nhân, tổ chức đều có thể là chủ thể.
  • Quy phạm pháp luật điều chỉnh: chủ yếu là quy phạm trao quyền.
  • Khác áp dụng pháp luật: áp dụng là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước của cơ quan, người có thẩm quyền.

Sử dụng pháp luật là gì?

Trong lý luận về nhà nước và pháp luật, thực hiện pháp luật là quá trình hoạt động có mục đích làm cho các quy định của pháp luật đi vào đời sống, trở thành hành vi thực tế của các chủ thể. Quá trình này diễn ra dưới bốn hình thức, trong đó có sử dụng pháp luật.

Tóm tắt nhanh: Sử dụng pháp luật là gì? Khái niệm, đặc điểm và ví dụ
Tóm tắt nhanh – Sử dụng pháp luật là gì? Khái niệm, đặc điểm và ví dụ

Sử dụng pháp luật (còn gọi là vận dụng pháp luật) là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật thực hiện quyền chủ thể của mình, tức là làm những việc mà pháp luật cho phép. Những quy phạm quy định về quyền và tự do dân chủ của công dân được thực hiện chủ yếu dưới hình thức này.

Hiểu đơn giản: pháp luật “mở cửa” cho bạn một quyền, còn bạn có bước qua cánh cửa đó hay không là quyền lựa chọn của bạn.

Đặc điểm của sử dụng pháp luật

1. Là hình thức thực hiện quyền, không phải nghĩa vụ

Chủ thể dựa vào quyền được pháp luật trao để hành động. Vì vậy, đây là hình thức thực hiện pháp luật không bắt buộc. Bạn có thể thực hiện quyền, cũng có thể không, mà không bị xử lý vì lựa chọn đó.

2. Chủ thể là mọi cá nhân, tổ chức

Công dân, người nước ngoài (trong phạm vi quyền được pháp luật Việt Nam công nhận), doanh nghiệp, tổ chức xã hội, thậm chí cơ quan nhà nước đều có thể sử dụng pháp luật khi pháp luật trao quyền cho họ.

3. Thường gắn với quy phạm trao quyền

Các quy phạm có dạng “được làm”, “có quyền”, “được phép” là cơ sở của hình thức này. Pháp luật không ép buộc ai phải làm theo, mà chỉ bảo đảm khi bạn làm thì được nhà nước công nhận và bảo vệ.

4. Có thể là hành động hoặc không hành động

Sử dụng pháp luật thường được hiểu là chủ động làm một việc (nộp đơn, ký hợp đồng, đăng ký kinh doanh). Tuy vậy, việc quyết định không thực hiện một quyền, chẳng hạn không khởi kiện, không đòi bồi thường, cũng là một cách sử dụng quyền theo ý chí của chủ thể.

Ví dụ về sử dụng pháp luật

Dưới đây là các tình huống quen thuộc, đối chiếu với quy định hiện hành:

Tình huống Quyền được sử dụng Cơ sở pháp lý chính
Anh A bị hàng xóm chiếm một phần đất, quyết định nộp đơn khởi kiện ra Tòa án Quyền khởi kiện vụ án dân sự Bộ luật Tố tụng dân sự 2015
Chị B bị cơ quan nhà nước xử phạt không đúng, làm đơn khiếu nại Quyền khiếu nại Hiến pháp 2013; Luật Khiếu nại 2011
Anh C phát hiện hành vi tham nhũng ở cơ quan, gửi đơn tố cáo Quyền tố cáo Hiến pháp 2013; Luật Tố cáo 2018
Chị D đăng ký thành lập doanh nghiệp để kinh doanh ngành nghề pháp luật không cấm Quyền tự do kinh doanh Hiến pháp 2013; Luật Doanh nghiệp
Vợ chồng không còn tình cảm, một bên nộp đơn xin ly hôn Quyền yêu cầu ly hôn Luật Hôn nhân và gia đình 2014
Công dân đủ 18 tuổi đi bỏ phiếu bầu cử đại biểu Quốc hội Quyền bầu cử Hiến pháp 2013; Luật Bầu cử
Một người yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin Quyền tiếp cận thông tin Luật Tiếp cận thông tin 2016

Lưu ý: Cùng một tình huống, nếu chủ thể quyết định không thực hiện quyền thì vẫn hoàn toàn hợp pháp. Ví dụ, bạn bị xâm phạm quyền lợi nhưng chọn không khởi kiện thì không ai có thể buộc bạn phải khởi kiện (trừ các trường hợp luật quy định riêng về thời hiệu).

Bạn có thể đọc thêm về một quyền cơ bản thường được viện dẫn khi sử dụng pháp luật để tự bảo vệ mình tại bài quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân, hoặc điều kiện thực hiện quyền yêu cầu chấm dứt hôn nhân tại bài ly hôn đơn phương cần những điều kiện gì.

4 hình thức thực hiện pháp luật

Để hiểu đúng sử dụng pháp luật, bạn cần đặt nó cạnh ba hình thức còn lại.

Tuân thủ pháp luật

Chủ thể kiềm chế, không làm những việc pháp luật cấm. Đây là cách xử sự thụ động, thể hiện bằng “không hành động”. Ví dụ: không điều khiển xe máy khi chưa có giấy phép lái xe, không sử dụng chất ma túy, không lừa đảo. Hậu quả của việc vi phạm được nêu rõ tại bài mức phạt không có bằng lái xe máy.

Thi hành (chấp hành) pháp luật

Chủ thể thực hiện nghĩa vụ pháp lý bằng hành động tích cực, tức làm những việc pháp luật buộc phải làm. Ví dụ: nộp thuế, thực hiện nghĩa vụ quân sự, nuôi dưỡng con chưa thành niên, đăng ký cư trú theo quy định. Bạn có thể xem một nghĩa vụ cụ thể tại bài đăng ký tạm trú online hoặc thủ tục đăng ký mã số thuế cá nhân qua mạng.

Sử dụng pháp luật

Chủ thể thực hiện quyền của mình, làm những việc pháp luật cho phép, không bắt buộc.

Áp dụng pháp luật

Nhà nước, thông qua cơ quan hoặc người có thẩm quyền, tổ chức cho các chủ thể thực hiện quy định pháp luật, hoặc tự căn cứ vào pháp luật để ra các quyết định cá biệt làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật. Ví dụ: Tòa án nhân dân khu vực xét xử vụ án, cơ quan công an ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính, cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép, giấy chứng nhận. Bản chất quyền lực của hoạt động này liên quan chặt chẽ đến vai trò của nhà nước, bạn có thể tham khảo bản chất của nhà nước là gì.

Phân biệt sử dụng pháp luật với các hình thức còn lại

Tiêu chí Sử dụng Tuân thủ Thi hành Áp dụng
Nội dung Làm điều pháp luật cho phép Không làm điều pháp luật cấm Làm điều pháp luật buộc phải làm Cơ quan có thẩm quyền tổ chức thực hiện hoặc ra quyết định cá biệt
Tính bắt buộc Không bắt buộc Bắt buộc Bắt buộc Bắt buộc theo thẩm quyền
Quy phạm liên quan Trao quyền Cấm đoán Bắt buộc Mọi loại quy phạm
Chủ thể Mọi cá nhân, tổ chức Mọi cá nhân, tổ chức Mọi cá nhân, tổ chức Cơ quan, người có thẩm quyền
Cách thể hiện Hành động hoặc không hành động Không hành động Hành động Mang tính quyền lực nhà nước

Sử dụng pháp luật khác áp dụng pháp luật thế nào?

Sử dụng pháp luật là việc chủ thể tự thực hiện quyền của mình. Áp dụng pháp luật là hoạt động của cơ quan hoặc người có thẩm quyền, mang tính quyền lực nhà nước, nhằm giải quyết vụ việc cụ thể. Có thể hình dung: bạn nộp đơn ly hôn là sử dụng pháp luật; Tòa án thụ lý, hòa giải và ra quyết định, bản án là áp dụng pháp luật.

Lưu ý: Một hành vi có thể được nhìn dưới nhiều góc độ. Ví dụ, việc nhà nước cho phép bạn đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện là quyền (sử dụng), nhưng khi bạn đã tham gia thì nghĩa vụ đóng phí đúng hạn lại là thi hành pháp luật.

Cách nhận biết nhanh trong bài tập, trắc nghiệm

Nhiều học sinh, sinh viên tra cứu từ khóa này khi làm bài Giáo dục công dân, Pháp luật đại cương. Có thể nhận diện theo mẹo sau:

Cách nhận biết nhanh trong bài tập, trắc nghiệm (4 bước) – Sử dụng pháp luật là gì? Khái niệm, đặc điểm và ví dụ
Sơ đồ: Cách nhận biết nhanh trong bài tập, trắc nghiệm
  1. Bước 1: Xác định pháp luật đang nói về điều gì: được làm, phải làm hay không được làm?
  2. Bước 2: Nếu là “được làm” (quyền) và chủ thể tự quyết định làm hay không, đó là sử dụng pháp luật.
  3. Bước 3: Nếu là “phải làm” (nghĩa vụ), đó là thi hành pháp luật; nếu là “không được làm”, đó là tuân thủ pháp luật.
  4. Bước 4: Nếu chủ thể là cơ quan, người có thẩm quyền đang ra quyết định hoặc tổ chức thực hiện, đó là áp dụng pháp luật.

Ví dụ vận dụng:

  • Anh H đến cơ quan có thẩm quyền xin cấp giấy phép kinh doanh: sử dụng pháp luật (quyền tự do kinh doanh); cơ quan cấp phép là áp dụng pháp luật.
  • Em K đủ tuổi, không vượt đèn đỏ khi tham gia giao thông: tuân thủ pháp luật.
  • Công ty M kê khai và nộp thuế đúng hạn: thi hành pháp luật.
  • Bà N gửi đơn tố cáo hành vi vi phạm tới cơ quan có thẩm quyền: sử dụng pháp luật.

Cảnh báo: “Sử dụng pháp luật” không có nghĩa là được làm mọi việc. Quyền chỉ được thực hiện trong phạm vi pháp luật cho phép, không xâm phạm lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Lạm dụng quyền, chẳng hạn tố cáo sai sự thật hay khiếu nại cố ý cản trở hoạt động, có thể bị xử lý theo quy định.

Thông tin cập nhật tháng 10/2026.

Câu hỏi thường gặp

Sử dụng pháp luật có bắt buộc không?

Không. Đây là hình thức thực hiện quyền nên chủ thể được tự quyết định làm hay không làm. Ngược lại, tuân thủ và thi hành pháp luật là bắt buộc, vi phạm có thể bị xử lý.

Ai là chủ thể của sử dụng pháp luật?

Mọi cá nhân, tổ chức có quyền theo quy định của pháp luật, gồm công dân, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cả cơ quan nhà nước khi pháp luật trao quyền cho họ.

Có những hình thức thực hiện pháp luật nào?

Có bốn hình thức: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật. Ba hình thức đầu do mọi chủ thể thực hiện, hình thức cuối do cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện.

Đi bầu cử là sử dụng hay thi hành pháp luật?

Theo cách hiểu lý luận, bầu cử là quyền chính trị của công dân nên thuộc sử dụng pháp luật. Đây là cách phân loại học thuật; trong thực tế, nhiều người xem việc đi bầu cũng là trách nhiệm công dân.

Sử dụng pháp luật có phải là vận dụng pháp luật không?

Có. Trong nhiều giáo trình và tài liệu, “sử dụng pháp luật” còn được gọi là “vận dụng pháp luật”. Cần phân biệt với “áp dụng pháp luật” là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền.

Không thực hiện quyền được pháp luật cho phép có bị phạt không?

Thông thường là không, vì đó là quyền chứ không phải nghĩa vụ. Tuy nhiên, nếu một việc vừa là quyền vừa gắn với nghĩa vụ theo luật chuyên ngành thì bạn cần đọc kỹ quy định cụ thể.

Tóm lại, sử dụng pháp luật là cách mỗi người chủ động dùng quyền mà pháp luật trao để bảo vệ lợi ích của mình và tham gia đời sống xã hội. Nắm vững sự khác nhau giữa bốn hình thức thực hiện pháp luật sẽ giúp bạn làm đúng bài tập lý thuyết, đồng thời biết khi nào mình được lựa chọn và khi nào mình buộc phải làm theo quy định.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, được biên soạn theo quy định pháp luật tại thời điểm cập nhật. Với vụ việc cụ thể, bạn nên liên hệ cơ quan có thẩm quyền hoặc luật sư để được hướng dẫn chính xác. Xem miễn trừ trách nhiệm.

Ban biên tập Luật Sư X

Có thể bạn quan tâm

Xem tất cả →