Đối tượng điều chỉnh của luật dân sự là các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản của cá nhân, pháp nhân, được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm. Còn luật tố tụng dân sự điều chỉnh một nhóm quan hệ khác: quan hệ phát sinh khi Tòa án giải quyết vụ việc dân sự.
Tóm tắt nhanh
- Luật dân sự (Bộ luật Dân sự 2015) điều chỉnh quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản giữa các chủ thể bình đẳng với nhau.
- Chủ thể của quan hệ dân sự chỉ gồm cá nhân và pháp nhân.
- Phương pháp điều chỉnh chủ yếu: bình đẳng, thỏa thuận, tự định đoạt, tự chịu trách nhiệm.
- Luật tố tụng dân sự (Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, sửa đổi 2025) điều chỉnh trình tự, thủ tục Tòa án giải quyết vụ án, việc dân sự – không phải quyền, nghĩa vụ dân sự cụ thể.
- Thông tin cập nhật tháng 10/2026: Bộ luật Dân sự 2015 vẫn là bộ luật dân sự đang có hiệu lực.
Đối tượng điều chỉnh của luật dân sự là gì?
Điều 1 Bộ luật Dân sự 2015 quy định bộ luật này xác định địa vị pháp lý, chuẩn mực pháp lý về cách ứng xử của cá nhân, pháp nhân; quyền, nghĩa vụ về nhân thân và tài sản của họ trong các quan hệ hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm. Các quan hệ này được gọi chung là quan hệ dân sự.

Từ quy định đó, đối tượng điều chỉnh của luật dân sự gồm hai nhóm:
- Quan hệ nhân thân (gắn hoặc không gắn với tài sản);
- Quan hệ tài sản (sở hữu, hợp đồng, thừa kế, bồi thường thiệt hại…).
Bộ luật Dân sự 2015 không liệt kê từng loại quan hệ dân sự mà mô tả bản chất của chúng. Nhờ vậy, các quan hệ mới phát sinh trong đời sống vẫn có thể được xem xét theo tinh thần chung của bộ luật.
Lưu ý: Cụm từ “luật dân sự” có thể hiểu theo hai nghĩa: ngành luật dân sự (cả hệ thống quy phạm) hoặc Bộ luật Dân sự (văn bản gốc). Bài này dùng cả hai, trọng tâm là Bộ luật Dân sự 2015, có hiệu lực từ 01/01/2017.
Quan hệ nhân thân
Quan hệ nhân thân là quan hệ giữa người với người xoay quanh một giá trị nhân thân của cá nhân hoặc tổ chức được pháp luật thừa nhận, như danh dự, nhân phẩm, uy tín, họ tên, hình ảnh. Quyền nhân thân luôn gắn với một chủ thể nhất định và về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác.
Quan hệ nhân thân không gắn với tài sản
Đây là những giá trị tinh thần, không có nội dung kinh tế. Bộ luật Dân sự quy định nhiều quyền cụ thể, ví dụ: quyền đối với họ, tên; quyền thay đổi họ, tên; quyền xác định, xác định lại dân tộc; quyền đối với hình ảnh; quyền bất khả xâm phạm về thân thể; quyền bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín; quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình; quyền kết hôn, ly hôn…
Về quyền bảo vệ thân thể, bạn có thể tham khảo thêm bài quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.
Quan hệ nhân thân gắn với tài sản
Là những giá trị nhân thân khi được xác lập thì làm phát sinh quyền tài sản. Ví dụ điển hình là quyền tác giả: tên tác phẩm, quyền đứng tên tác giả là nhân thân, còn nhuận bút, quyền khai thác tác phẩm là tài sản. Luật dân sự điều chỉnh phần quyền chung; chi tiết nằm trong luật chuyên ngành về sở hữu trí tuệ.
Quan hệ tài sản
Quan hệ tài sản là quan hệ giữa người với người thông qua một tài sản và mang nội dung kinh tế. Tài sản theo Bộ luật Dân sự gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Các quan hệ tài sản chủ yếu do luật dân sự điều chỉnh gồm:
- Quan hệ sở hữu: chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản; quyền khác đối với tài sản (quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng, quyền bề mặt).
- Quan hệ nghĩa vụ và hợp đồng: mua bán, thuê, vay, tặng cho, ủy quyền, bảo lãnh, cầm cố, thế chấp… Nếu bạn cần ví dụ thực tế, xem mẫu giấy ghi nợ viết tay và mẫu giấy bán xe máy cá nhân.
- Quan hệ thừa kế: thừa kế theo di chúc và theo pháp luật.
- Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: khi một người gây thiệt hại cho người khác mà không có hợp đồng giữa hai bên.
Lưu ý: Việc chuyển nhượng, mua bán đất đai còn chịu sự điều chỉnh của Luật Đất đai 2024 và các quy định về hình thức hợp đồng. Giấy tờ viết tay không phải lúc nào cũng đủ điều kiện có hiệu lực hoặc được sang tên; xem thêm cách làm giấy tờ mua bán đất viết tay theo quy định.
Chủ thể và đặc điểm của quan hệ dân sự
Theo Bộ luật Dân sự 2015, chủ thể của quan hệ dân sự gồm cá nhân và pháp nhân. Bộ luật 2015 không còn coi hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân là chủ thể độc lập như Bộ luật Dân sự 2005; họ tham gia quan hệ dân sự thông qua các thành viên hoặc người đại diện theo quy định. Nhà nước, cơ quan nhà nước cũng có thể là chủ thể khi tham gia quan hệ dân sự với tư cách bình đẳng.
Bốn dấu hiệu nhận biết quan hệ dân sự:

- Bình đẳng: không bên nào có quyền ra mệnh lệnh cho bên kia; không được phân biệt đối xử vì bất kỳ lý do nào.
- Tự do ý chí: các bên được tự do cam kết, thỏa thuận, miễn không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
- Độc lập về tài sản: mỗi chủ thể có tài sản riêng và tự quyết định việc sử dụng, định đoạt.
- Tự chịu trách nhiệm: vi phạm nghĩa vụ thì tự chịu hậu quả pháp lý, kể cả bằng tài sản của mình.
Phương pháp điều chỉnh của luật dân sự
Nếu đối tượng điều chỉnh trả lời câu hỏi “luật tác động vào quan hệ nào”, thì phương pháp điều chỉnh trả lời câu hỏi “tác động bằng cách nào”. Với luật dân sự, phương pháp gồm:
- Bình đẳng, thỏa thuận: pháp luật tôn trọng sự thỏa thuận của các bên; chỉ can thiệp khi vi phạm điều cấm hoặc trái đạo đức xã hội.
- Tự định đoạt: chủ thể tự quyết định xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền và nghĩa vụ; việc khởi kiện hay không cũng do họ quyết định.
- Tự chịu trách nhiệm: trách nhiệm dân sự mang tính bồi thường, khắc phục thiệt hại, khác với tính trừng phạt của trách nhiệm hình sự hay hành chính.
- Áp dụng thứ tự: khi các bên không thỏa thuận và luật không quy định, có thể áp dụng tập quán; nếu vẫn không có thì áp dụng tương tự pháp luật và các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự.
Đối tượng điều chỉnh của luật tố tụng dân sự
Nhiều người tìm kiếm cụm từ “đối tượng điều chỉnh của luật tố tụng dân sự” vì nhầm hoặc muốn so sánh với luật dân sự. Hai khái niệm này khác nhau.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (Luật số 92/2015/QH13) quy định các nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự; trình tự, thủ tục khởi kiện để Tòa án giải quyết các vụ án về tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; trình tự, thủ tục yêu cầu để Tòa án giải quyết việc dân sự; quyền, nghĩa vụ của người tham gia tố tụng; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, người tiến hành tố tụng. Mục tiêu là giải quyết vụ việc nhanh chóng, chính xác, công minh, đúng pháp luật.
Vì vậy, đối tượng điều chỉnh của luật tố tụng dân sự là các quan hệ phát sinh trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, chủ yếu gồm:
- Quan hệ giữa Tòa án (và Viện kiểm sát) với đương sự và người tham gia tố tụng khác;
- Quan hệ giữa các đương sự với nhau trong tố tụng (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan);
- Quan hệ giữa các cơ quan, người tiến hành tố tụng với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.
Cập nhật: Bộ luật Tố tụng dân sự được sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15, hiệu lực từ 01/07/2025, chủ yếu điều chỉnh về thẩm quyền của các Tòa án khi bỏ Tòa án nhân dân cấp cao và chuyển sang mô hình Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân khu vực. Văn phòng Quốc hội đã ban hành văn bản hợp nhất Bộ luật này năm 2026. Phần đối tượng điều chỉnh nêu trên không thay đổi về bản chất.
Một nguyên tắc đáng chú ý: Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng, nếu vụ việc đó thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự.
Phân biệt luật dân sự và luật tố tụng dân sự
| Tiêu chí | Luật dân sự (BLDS 2015) | Luật tố tụng dân sự (BLTTDS 2015) |
|---|---|---|
| Tính chất | Luật nội dung | Luật hình thức (thủ tục) |
| Đối tượng điều chỉnh | Quan hệ nhân thân, quan hệ tài sản giữa cá nhân, pháp nhân | Quan hệ trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc dân sự |
| Trả lời câu hỏi | Ai có quyền, nghĩa vụ gì? | Đòi quyền đó ở đâu, bằng thủ tục nào? |
| Chủ thể | Cá nhân, pháp nhân (bình đẳng) | Tòa án, Viện kiểm sát, đương sự, người tham gia tố tụng |
| Phương pháp | Bình đẳng, thỏa thuận, tự định đoạt | Quyền uy của Tòa án kết hợp với quyền tự định đoạt của đương sự |
| Ví dụ | Quyền đòi nợ, nghĩa vụ trả nợ, quyền thừa kế | Nộp đơn khởi kiện, thời hạn kháng cáo, thu thập chứng cứ |
Quan hệ nào không do luật dân sự điều chỉnh?
- Quan hệ hành chính: có yếu tố quyền lực – phục tùng (ví dụ nộp phạt vi phạm hành chính, cấp giấy phép). Đây là phạm vi của luật hành chính.
- Quan hệ hình sự: tội phạm và hình phạt do Bộ luật Hình sự điều chỉnh. Cùng một hành vi có thể phát sinh cả trách nhiệm hình sự và trách nhiệm bồi thường dân sự.
- Quan hệ hôn nhân và gia đình: được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Hôn nhân và gia đình; Bộ luật Dân sự là luật chung, áp dụng khi luật chuyên ngành không quy định. Về thủ tục tại Tòa án, bạn có thể xem thủ tục ly hôn cần giấy tờ gì và nộp ở đâu và điều kiện ly hôn đơn phương.
- Quan hệ lao động, kinh doanh thương mại: có luật chuyên ngành (Bộ luật Lao động, Luật Thương mại, Luật Doanh nghiệp). Bộ luật Dân sự là nền tảng chung khi luật riêng không quy định.
Ví dụ tình huống thực tế
Tình huống: Anh A cho anh B vay 200 triệu đồng, hẹn một năm trả. Hết hạn, anh B không trả.
- Quan hệ vay giữa A và B là quan hệ tài sản, do luật dân sự điều chỉnh: A có quyền đòi nợ, B có nghĩa vụ trả gốc và lãi theo thỏa thuận trong giới hạn luật cho phép.
- Nếu A khởi kiện ra Tòa án, việc nộp đơn, thụ lý, hòa giải, xét xử là quan hệ tố tụng, do luật tố tụng dân sự điều chỉnh.
- Nếu B bịa đặt, xúc phạm danh dự của A trong lúc tranh chấp, A có thể yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân (danh dự, nhân phẩm, uy tín) theo luật dân sự.
Ví dụ này cho thấy một sự việc có thể cùng lúc chạm tới cả hai nhóm quy phạm: luật dân sự xác định ai đúng, ai sai về quyền và nghĩa vụ; luật tố tụng dân sự quy định cách Tòa án xem xét để đưa ra phán quyết.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13), Điều 1 và các quy định về quyền nhân thân, quyền sở hữu, nghĩa vụ, hợp đồng, thừa kế.
- Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (Luật số 92/2015/QH13), Điều 1 và các quy định chung.
- Luật số 85/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Phá sản và Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án (hiệu lực 01/07/2025).
- Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15 về thành lập Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân khu vực.
- Luật Hôn nhân và gia đình 2014; Luật Đất đai 2024 (các quan hệ chuyên ngành liên quan).
Thông tin cập nhật tháng 10/2026. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cho từng vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Đối tượng điều chỉnh của luật dân sự gồm những gì?
Gồm quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản giữa cá nhân, pháp nhân, hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm.
Quan hệ nhân thân khác quan hệ tài sản ở điểm nào?
Quan hệ nhân thân gắn với giá trị tinh thần của một chủ thể (danh dự, họ tên, hình ảnh) và thường không chuyển giao được. Quan hệ tài sản có nội dung kinh tế, có thể chuyển giao, mua bán, thừa kế.
Đối tượng điều chỉnh của luật tố tụng dân sự là gì?
Là các quan hệ phát sinh trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án, việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động: giữa Tòa án, Viện kiểm sát với đương sự và giữa các đương sự với nhau.
Hộ gia đình có còn là chủ thể của quan hệ dân sự không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, chủ thể quan hệ dân sự chỉ gồm cá nhân và pháp nhân. Hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự thông qua thành viên hoặc người đại diện theo quy định.
Hiện nay Bộ luật Dân sự nào đang có hiệu lực?
Đến tháng 10/2026, văn bản đang áp dụng vẫn là Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13), có hiệu lực từ 01/01/2017. Bạn nên theo dõi các văn bản sửa đổi, hướng dẫn mới nếu có.
Bộ luật Dân sự có điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình không?
Quan hệ hôn nhân và gia đình chủ yếu do Luật Hôn nhân và gia đình điều chỉnh. Bộ luật Dân sự là luật chung, được áp dụng khi luật chuyên ngành chưa có quy định cụ thể.
Tóm lại, luật dân sự xác định quyền và nghĩa vụ nhân thân, tài sản của các chủ thể bình đẳng, còn luật tố tụng dân sự quy định con đường để Tòa án bảo vệ các quyền đó khi có tranh chấp. Nắm rõ hai khái niệm này giúp bạn xác định đúng văn bản cần áp dụng và đúng thủ tục cần thực hiện.











