An ninh phi truyền thống là trạng thái an toàn của con người, cộng đồng và quốc gia trước những mối đe dọa không xuất phát từ xung đột quân sự hay đối đầu chính trị trực tiếp. Đó là dịch bệnh, biến đổi khí hậu, tội phạm mạng, khủng bố, ma túy, di cư bất hợp pháp, khủng hoảng năng lượng, lương thực… Các mối đe dọa này thường mang tính xuyên quốc gia và cần nhiều lực lượng, nhiều nước cùng ứng phó.
Tóm tắt nhanh
- An ninh phi truyền thống là sự mở rộng của khái niệm an ninh: không chỉ bảo vệ lãnh thổ, chủ quyền mà còn bảo vệ con người, xã hội, môi trường, kinh tế.
- Đặc điểm nổi bật: tính xuyên quốc gia, chủ thể đa dạng (thường không phải nhà nước), vừa có bạo lực vừa phi bạo lực, nhiều lĩnh vực chồng lấn, lan nhanh trong toàn cầu hóa.
- Ở Việt Nam, thuật ngữ này được dùng trong văn kiện của Đảng và chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia; từ 01/07/2026 Luật An ninh mạng 2025 đã có hiệu lực, là một văn bản quan trọng về mảng an ninh mạng, an ninh dữ liệu.
- Khác với an ninh truyền thống, ứng phó an ninh phi truyền thống cần phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế, không chỉ dựa vào biện pháp quân sự.
Khái niệm an ninh phi truyền thống
Trong tiếng Anh, cụm từ này là non-traditional security. Thuật ngữ xuất hiện từ khoảng những năm 1980, được các học giả nói đến nhiều hơn sau Chiến tranh Lạnh và phổ biến trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI. Trong văn kiện của Đảng, thuật ngữ “an ninh phi truyền thống” được nêu cùng các nội dung cụ thể như chống khủng bố, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, phòng ngừa dịch bệnh hiểm nghèo từ Đại hội XI (năm 2011).
Có thể hiểu ngắn gọn: an ninh phi truyền thống là loại hình an ninh mới, do các yếu tố phi chính trị, phi quân sự gây ra, tác động trực tiếp đến đời sống, kinh tế và sự phát triển bền vững của cá nhân, cộng đồng và quốc gia. Nhiều nghiên cứu trong nước xem đây là sự mở rộng cả về nội hàm lẫn ngoại diên của khái niệm an ninh truyền thống và an ninh quốc gia.
Lưu ý: Ranh giới giữa các vấn đề “truyền thống” và “phi truyền thống” chỉ mang tính tương đối. Việc liệt kê cụ thể từng vấn đề phục vụ hoạch định chính sách, chiến lược và hợp tác quốc tế, nên mỗi quốc gia, mỗi tài liệu có thể phân nhóm hơi khác nhau.
Đặc điểm của an ninh phi truyền thống
Các nghiên cứu thường nêu những đặc điểm chính sau:
1. Tính xuyên quốc gia và toàn cầu
Mối đe dọa không dừng ở biên giới một nước. Đại dịch, ô nhiễm môi trường, tấn công mạng hay buôn bán ma túy có thể lan nhanh sang nhiều quốc gia nhờ toàn cầu hóa và công nghệ.
2. Chủ thể gây ra đa dạng, mang tính phi chính phủ
Nguồn đe dọa có thể là thiên nhiên (bão, hạn hán, dịch bệnh) hoặc cá nhân, nhóm người, tổ chức tội phạm, khủng bố, chứ không nhất thiết là một quốc gia khác.
3. Đối tượng bị đe dọa là con người và cộng đồng
Nếu an ninh truyền thống tập trung vào chủ quyền, lãnh thổ thì an ninh phi truyền thống nhấn mạnh sự tồn tại, sức khỏe, sinh kế và phát triển bền vững của con người, xã hội, môi trường sống. Mối đe dọa thường tác động trực tiếp tới cá nhân, cộng đồng rồi mới lan rộng ra phạm vi quốc gia.
4. Có cả tính bạo lực và phi bạo lực
Khủng bố, tội phạm có tổ chức mang tính bạo lực. Ngược lại, khủng hoảng kinh tế, suy thoái môi trường, lây lan dịch bệnh, thông tin sai lệch lại thuộc nhóm phi bạo lực.
5. Các lĩnh vực chồng lấn, dễ chuyển hóa lẫn nhau
Một sự cố về lương thực, nước hay năng lượng có thể kéo theo bất ổn xã hội, di cư, thậm chí xung đột. Vì vậy, vấn đề phi truyền thống nếu không được xử lý kịp thời có thể trở thành thách thức đối với an ninh truyền thống và an ninh quốc gia.
6. Nguồn gốc từ cả bên trong lẫn bên ngoài lãnh thổ
Trong khi mối đe dọa an ninh truyền thống chủ yếu đến từ bên ngoài biên giới, mối đe dọa phi truyền thống có thể phát sinh ngay trong nước (ô nhiễm, tai nạn công nghiệp, tội phạm công nghệ cao…) hoặc từ bên ngoài.
7. Cần ứng phó tổng hợp và hợp tác đa phương
Không thể chỉ dùng biện pháp quân sự hay ngoại giao đơn lẻ. Cần kết hợp biện pháp kinh tế, pháp luật, khoa học công nghệ, y tế, giáo dục, truyền thông… với sự tham gia của nhiều bộ, ngành, tổ chức và nhiều quốc gia.
Các loại mối đe dọa an ninh phi truyền thống
Dưới đây là cách phân nhóm phổ biến để dễ ghi nhớ, kèm ví dụ thực tế:
| Nhóm | Biểu hiện thường gặp | Ví dụ |
|---|---|---|
| An ninh môi trường, biến đổi khí hậu | Nước biển dâng, hạn mặn, bão lũ, ô nhiễm xuyên biên giới | Xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long ảnh hưởng sản xuất và đời sống |
| An ninh y tế, dịch bệnh | Đại dịch, kháng thuốc, an toàn thực phẩm | Đại dịch COVID-19 làm đứt gãy kinh tế, việc làm, giáo dục |
| An ninh mạng, an ninh dữ liệu | Tấn công hệ thống, lừa đảo trực tuyến, lộ lọt dữ liệu cá nhân, tin giả | Chiếm đoạt tài khoản ngân hàng, mã độc tống tiền |
| Khủng bố và tội phạm xuyên quốc gia | Khủng bố, buôn người, buôn lậu, ma túy, rửa tiền | Đường dây vận chuyển ma túy qua biên giới |
| An ninh kinh tế, năng lượng, lương thực | Khủng hoảng tài chính, thiếu điện, giá lương thực biến động | Thiếu hụt nguồn cung năng lượng vào mùa nắng nóng |
| An ninh xã hội, con người | Thất nghiệp, phân hóa giàu nghèo, di cư bất hợp pháp, xung đột xã hội | Lao động bị lừa ra nước ngoài làm việc trái phép |
Phân biệt an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống
| Tiêu chí | An ninh truyền thống | An ninh phi truyền thống |
|---|---|---|
| Đối tượng bị đe dọa | Chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, chế độ chính trị | Con người, cộng đồng, xã hội, môi trường sống và sự phát triển bền vững |
| Nguồn đe dọa | Chủ yếu từ bên ngoài biên giới (quân sự, chính trị) | Cả bên trong lẫn bên ngoài; thiên nhiên, tội phạm, tổ chức phi nhà nước |
| Tính chất | Thường mang tính đối đầu, bạo lực | Vừa bạo lực, vừa phi bạo lực |
| Phạm vi | Thường giới hạn giữa các quốc gia liên quan | Xuyên quốc gia, có thể mang tính toàn cầu |
| Cách ứng phó | Chính trị, quân sự, ngoại giao của từng nước | Biện pháp tổng hợp, nhiều lực lượng, hợp tác đa phương |
Nói cách khác, an ninh phi truyền thống không thay thế an ninh truyền thống mà bổ sung và mở rộng. Hai nhóm này thường đan xen: một cuộc tấn công mạng nhắm vào hạ tầng trọng yếu vừa là vấn đề phi truyền thống, vừa có thể đe dọa trực tiếp an ninh quốc gia.
An ninh phi truyền thống ở Việt Nam và quy định pháp luật liên quan
Theo các nguồn đã kiểm chứng, Luật An ninh quốc gia số 32/2004/QH11 (hiệu lực từ 01/07/2005) vẫn là đạo luật khung về an ninh quốc gia, đã được sửa đổi một số nội dung bởi Luật Lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở 2023. Thuật ngữ “an ninh phi truyền thống” chủ yếu xuất hiện trong văn kiện của Đảng, chiến lược, tài liệu nghiên cứu và đào tạo, chưa được quy định thành một khái niệm riêng trong một điều luật cụ thể. Trong khi đó, nhiều lĩnh vực thuộc nhóm này đã có luật chuyên ngành điều chỉnh:
- An ninh mạng, an ninh dữ liệu: Luật An ninh mạng 2025 (Luật số 116/2025/QH15) có hiệu lực từ 01/07/2026, hợp nhất và thay thế Luật An ninh mạng 2018 và Luật An toàn thông tin mạng 2015. Luật thống nhất các khái niệm về an ninh mạng, an ninh thông tin mạng, an ninh dữ liệu và không gian mạng quốc gia.
- Bảo vệ dữ liệu cá nhân: Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 và Nghị định 356/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ 01/01/2026).
- Ma túy, tệ nạn, trật tự xã hội: Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025) và Nghị định 282/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội (hiệu lực từ 15/12/2025).
- Vũ khí, công cụ hỗ trợ: Luật số 42/2024/QH15 về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ.
Về đường lối, Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 05/09/2019 của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia đặt ra yêu cầu bảo đảm cả an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống, trong đó có an ninh xã hội, an ninh con người.
Ví dụ tình huống: Anh Nam nhận cuộc gọi tự xưng là nhân viên ngân hàng, yêu cầu cung cấp mã OTP. Đây là hành vi lừa đảo trên không gian mạng. Nếu nhiều người cùng bị chiếm đoạt tài sản, dữ liệu cá nhân bị rao bán, hậu quả vượt khỏi phạm vi một vụ lừa đảo thông thường và trở thành vấn đề an ninh mạng, an ninh dữ liệu. Do đó, bảo vệ thông tin cá nhân cũng là một phần của an ninh phi truyền thống.
Một số hành vi thường được đưa vào chủ đề tệ nạn, ma túy cũng có chế tài rất rõ. Bạn có thể đọc thêm về trồng bao nhiêu cây cần sa thì bị xử lý và sử dụng bóng cười có vi phạm không để hiểu cách pháp luật nhìn nhận các hành vi này.
Cách ứng phó và vai trò của mỗi công dân
Quản trị an ninh phi truyền thống là hoạt động tổ chức, điều hành của Nhà nước nhằm phòng ngừa, kiểm soát các nguy cơ, thách thức. Ở góc độ vĩ mô, hướng ứng phó thường gồm:
- Hoàn thiện pháp luật và cơ chế phối hợp liên ngành (y tế, công an, tài nguyên môi trường, thông tin truyền thông…).
- Phát triển kinh tế bền vững, bảo đảm an sinh, việc làm để giảm rủi ro xã hội.
- Nâng cao năng lực cảnh báo sớm: dự báo thiên tai, giám sát dịch bệnh, giám sát an ninh mạng.
- Tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ thông tin, phối hợp đấu tranh với tội phạm xuyên quốc gia.
- Tuyên truyền, giáo dục để người dân nâng cao nhận thức và kỹ năng tự bảo vệ.
Ở góc độ cá nhân, bạn có thể góp phần bằng những việc cụ thể: kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, bảo mật tài khoản và dữ liệu cá nhân, chấp hành quy định phòng chống dịch bệnh và bảo vệ môi trường, tố giác tội phạm với cơ quan có thẩm quyền. Quyền cơ bản của công dân vẫn được bảo đảm trong quá trình này, bạn có thể tham khảo thêm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân. Để hiểu vai trò của Nhà nước trong việc giữ gìn trật tự, an ninh, xem thêm bài về bản chất của nhà nước.
Gợi ý dàn ý viết bài thu hoạch
An ninh phi truyền thống là nội dung thường gặp trong các lớp bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức, đảng viên, sinh viên. Nếu cần viết bài thu hoạch, bạn có thể triển khai theo dàn ý sau, rồi tự bổ sung số liệu địa phương, đơn vị:
- Bước 1 – Mở đầu: nêu lý do chọn chuyên đề và tầm quan trọng của an ninh phi truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số.
- Bước 2 – Nhận thức chung: khái niệm, đặc điểm, phân biệt với an ninh truyền thống.
- Bước 3 – Thực trạng: các thách thức nổi bật ở Việt Nam (dịch bệnh, biến đổi khí hậu, an ninh mạng, ma túy, buôn người…) kèm ví dụ cụ thể.
- Bước 4 – Liên hệ bản thân và đơn vị: việc đã làm, hạn chế, bài học rút ra.
- Bước 5 – Giải pháp, kiến nghị: nhiệm vụ của cá nhân, cơ quan; đề xuất cụ thể, khả thi.
- Bước 6 – Kết luận: khẳng định ý nghĩa và cam kết hành động.
Bạn có thể xem thêm hướng dẫn cách viết bài thu hoạch để trình bày bố cục và văn phong phù hợp.
Căn cứ pháp lý
- Luật An ninh quốc gia số 32/2004/QH11 (hiệu lực 01/07/2005), được sửa đổi bởi Luật Lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở 2023.
- Luật An ninh mạng 2025 số 116/2025/QH15 (hiệu lực 01/07/2026) và các nghị định hướng dẫn.
- Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025; Nghị định 356/2025/NĐ-CP.
- Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025).
- Nghị định 282/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
- Luật số 42/2024/QH15 về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ.
- Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 05/09/2019 của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia.
Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
Câu hỏi thường gặp
An ninh phi truyền thống là gì, cho ví dụ?
Đó là các mối đe dọa phi quân sự đối với sự an toàn và phát triển của con người, xã hội, quốc gia. Ví dụ: đại dịch, biến đổi khí hậu, tấn công mạng, khủng bố, buôn bán ma túy, di cư bất hợp pháp, khủng hoảng năng lượng.
Đặc điểm của an ninh phi truyền thống là gì?
Gồm tính xuyên quốc gia, chủ thể đa dạng và thường phi chính phủ, đối tượng bị đe dọa là con người và cộng đồng, có cả bạo lực lẫn phi bạo lực, các lĩnh vực chồng lấn, lan nhanh và cần ứng phó tổng hợp, đa phương.
An ninh phi truyền thống khác an ninh truyền thống ở điểm nào?
An ninh truyền thống chủ yếu bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ trước đe dọa chính trị, quân sự. An ninh phi truyền thống bảo vệ thêm con người, cộng đồng, môi trường, kinh tế trước các mối đe dọa đến từ cả trong lẫn ngoài nước, và cần hợp tác nhiều bên để xử lý.
An ninh mạng có thuộc an ninh phi truyền thống không?
Có, an ninh mạng và an ninh dữ liệu thường được xếp vào nhóm này vì mối đe dọa xuyên biên giới và do nhiều chủ thể gây ra. Từ 01/07/2026, Luật An ninh mạng 2025 là văn bản nền tảng điều chỉnh lĩnh vực này.
Việt Nam đã có luật riêng về an ninh phi truyền thống chưa?
Theo các nguồn kiểm chứng, chưa có một đạo luật riêng mang tên này. Các nội dung được điều chỉnh qua nhiều luật chuyên ngành như an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng chống ma túy, phòng chống bệnh truyền nhiễm, bảo vệ môi trường, cùng Luật An ninh quốc gia và chiến lược của Đảng.
Tóm lại, an ninh phi truyền thống phản ánh cách nhìn rộng hơn về an ninh: bảo vệ không chỉ đất nước mà cả cuộc sống của từng người dân trước những rủi ro mới. Nắm được khái niệm, đặc điểm và phân biệt rõ với an ninh truyền thống sẽ giúp bạn học tập, viết bài thu hoạch và nhận diện nguy cơ trong đời sống hằng ngày chính xác hơn.
