Hiến pháp và luật hiện hành chưa liệt kê tên “cơ quan tư pháp”, nhưng theo cách hiểu phổ biến trong văn kiện của Đảng và khoa học pháp lý, cơ quan tư pháp gồm bốn nhóm: Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan điều tra và cơ quan thi hành án. Bộ Tư pháp là cơ quan hành chính của Chính phủ, không thuộc nhóm này.
Tóm tắt nhanh
- Cơ quan tư pháp (nghĩa rộng): Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án.
- Theo Hiến pháp 2013, chỉ Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp; Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
- Từ 01/07/2025, Tòa án và Viện kiểm sát tổ chức theo mô hình 3 cấp: tối cao – cấp tỉnh – khu vực (kèm hệ thống quân sự); không còn cấp cao và cấp huyện.
- Luật sư, công chứng, giám định tư pháp… là các tổ chức bổ trợ tư pháp, không phải cơ quan tư pháp.
- Bộ Tư pháp là cơ quan hành chính (quản lý nhà nước), không xét xử, không truy tố.
Cơ quan tư pháp là gì?
Quyền lực nhà nước ở Việt Nam là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp (Điều 2 Hiến pháp 2013). Trong đó, “tư pháp” là hoạt động bảo vệ pháp luật: điều tra, truy tố, xét xử và thi hành các bản án, quyết định.
Cần lưu ý hai cách gọi dễ gây nhầm lẫn:
- Cơ quan thực hiện quyền tư pháp: cách gọi mang tính hiến định, chỉ Tòa án nhân dân (Điều 102 Hiến pháp 2013).
- Cơ quan tư pháp: thuật ngữ dùng trong văn kiện, nghiên cứu và đời sống, thường hiểu theo nghĩa rộng gồm cả các cơ quan tham gia hoạt động tố tụng và thi hành án.
Vì pháp luật không có điều khoản định nghĩa riêng nên trong sách giáo khoa, đề thi, bài báo có thể gặp hai cách liệt kê khác nhau (hai nhóm hoặc bốn nhóm). Phần dưới đây giải thích từng cách.
Cơ quan tư pháp gồm những cơ quan nào?
Cách liệt kê được dùng nhiều nhất bắt nguồn từ Nghị quyết số 49-NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp: Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan điều tra và cơ quan thi hành án.
1. Tòa án nhân dân
Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Tòa án xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, hành chính; giải quyết việc phá sản và các việc khác theo luật. Ví dụ, khi nộp đơn xin ly hôn đơn phương, bạn nộp tại Tòa án có thẩm quyền chứ không phải UBND.
2. Viện kiểm sát nhân dân
Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp (Điều 107 Hiến pháp 2013). Nói cách khác, Viện kiểm sát quyết định truy tố bị can ra Tòa, đồng thời giám sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án, cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án, nơi giam giữ.
3. Cơ quan điều tra
Theo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015, hệ thống này gồm cơ quan điều tra của Công an nhân dân, của Quân đội nhân dân và của Viện kiểm sát nhân dân tối cao (điều tra một số loại tội phạm đặc thù xảy ra trong hoạt động tư pháp). Ngoài ra, một số cơ quan như Hải quan, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng, Cảnh sát biển… được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo luật, nhưng không phải cơ quan điều tra đầy đủ.
4. Cơ quan thi hành án
- Thi hành án dân sự: do hệ thống cơ quan thi hành án dân sự thuộc Bộ Tư pháp tổ chức; riêng thi hành án dân sự trong quân đội thuộc Bộ Quốc phòng.
- Thi hành án hình sự: do cơ quan thi hành án hình sự của Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, trại giam, trại tạm giam, Tòa án (một số việc như ra quyết định thi hành án) và chính quyền cấp xã (quản lý người chấp hành án treo, cải tạo không giam giữ) phối hợp thực hiện.
Lưu ý: Có quan điểm chỉ xếp Tòa án và Viện kiểm sát là cơ quan tư pháp (hiểu theo nghĩa hẹp, thường thấy trong giáo trình về bộ máy nhà nước), còn cơ quan điều tra và thi hành án thuộc hệ thống hành chính. Khi làm bài thi hoặc bài nghiên cứu, bạn nên bám theo giáo trình của cơ sở đào tạo.
Hệ thống Tòa án, Viện kiểm sát mới từ 01/07/2025
Cùng với việc sắp xếp đơn vị hành chính (34 tỉnh, thành phố và chính quyền địa phương 2 cấp từ 01/07/2025), hệ thống Tòa án và Viện kiểm sát cũng thay đổi:
- Tòa án nhân dân: Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 được sửa đổi bởi Luật số 81/2025/QH15 (hiệu lực 01/07/2025). Hệ thống gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân khu vực và Tòa án quân sự. Tòa án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân huyện không còn.
- Viện kiểm sát nhân dân: Luật số 82/2025/QH15 sửa đổi Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, hệ thống gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao, cấp tỉnh, khu vực và Viện kiểm sát quân sự các cấp; bỏ Viện kiểm sát cấp cao và cấp huyện.
Hệ quả thực tế: trước đây vụ việc ở quận, huyện nộp tại “Tòa án nhân dân quận/huyện”, nay phần lớn thuộc Tòa án nhân dân khu vực theo phạm vi lãnh thổ được quy định. Muốn biết chính xác Tòa nào có thẩm quyền, bạn tra theo nơi cư trú của bị đơn, nơi có bất động sản hoặc nơi xảy ra vụ việc, kết hợp danh sách Tòa án khu vực của tỉnh mình.
Lưu ý: Các vụ việc đã thụ lý trước 01/07/2025 được chuyển tiếp theo nghị quyết riêng của Quốc hội và Hội đồng Thẩm phán. Nếu bạn đang có hồ sơ cũ, hãy đối chiếu thông báo của Tòa án đang giải quyết.
Bộ Tư pháp có phải là cơ quan tư pháp không?
Không. Dù tên gọi có chữ “tư pháp”, Bộ Tư pháp là cơ quan của Chính phủ, thuộc hệ thống hành pháp. Theo Nghị định 09/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ 10/01/2026), Bộ Tư pháp thực hiện quản lý nhà nước về xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật, thi hành án dân sự, hành chính tư pháp, bổ trợ tư pháp, pháp chế và kiểm soát thủ tục hành chính. Nghị định 383/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung (hiệu lực từ 01/11/2026) thêm chức năng quản lý nhà nước về bảo vệ, bảo đảm quyền con người.
Bộ Tư pháp không xét xử, không truy tố, không điều tra. Phần việc “thi hành án dân sự” mà Bộ phụ trách là quản lý hệ thống cơ quan thi hành án dân sự — đây là điểm khiến nhiều người nhầm Bộ Tư pháp với cơ quan tư pháp.
Tương tự, ở địa phương, cơ quan chuyên môn về tư pháp thuộc UBND tỉnh và UBND cấp xã (như bộ phận tư pháp – hộ tịch) là cơ quan hành chính, đảm nhiệm hộ tịch, chứng thực, hòa giải ở cơ sở, phổ biến giáo dục pháp luật. Về văn phong của các văn bản hành chính này, bạn có thể xem thêm phong cách ngôn ngữ hành chính là gì.
Cơ quan, tổ chức bổ trợ tư pháp
Bổ trợ tư pháp là các hoạt động, nghề nghiệp hỗ trợ cho hoạt động tố tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Chúng không phải cơ quan tư pháp, gồm chủ yếu:
- Luật sư, tổ chức hành nghề luật sư và Đoàn luật sư;
- Công chứng (văn phòng công chứng, phòng công chứng);
- Giám định tư pháp;
- Đấu giá tài sản;
- Trọng tài thương mại, hòa giải thương mại;
- Trợ giúp pháp lý, quản tài viên và các hoạt động tương tự theo luật chuyên ngành.
Một số việc gần gũi với người dân như chứng thực, hộ tịch gọi là “hành chính tư pháp” và do cơ quan hành chính thực hiện. Ví dụ, bạn muốn chứng thực sơ yếu lý lịch thì làm ở UBND cấp xã hoặc tổ chức hành nghề công chứng, không phải ở Tòa án.
Bảng phân biệt nhanh
| Cơ quan / tổ chức | Vai trò chính | Có là cơ quan tư pháp (nghĩa rộng)? |
|---|---|---|
| Tòa án nhân dân | Xét xử, thực hiện quyền tư pháp | Có |
| Viện kiểm sát nhân dân | Thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp | Có |
| Cơ quan điều tra | Điều tra tội phạm, khởi tố, thu thập chứng cứ | Có |
| Cơ quan thi hành án | Tổ chức thi hành bản án, quyết định | Có (theo cách hiểu rộng) |
| Bộ Tư pháp, cơ quan tư pháp địa phương | Quản lý nhà nước về pháp luật, hộ tịch, chứng thực… | Không – cơ quan hành chính |
| Luật sư, công chứng, giám định | Bổ trợ tư pháp | Không – tổ chức bổ trợ |
Ví dụ tình huống thực tế
Anh Nam bị hành hung và gây thương tích. Công an (cơ quan điều tra) tiếp nhận tố giác, khám nghiệm, lấy lời khai, khởi tố vụ án và kết luận điều tra. Hồ sơ chuyển sang Viện kiểm sát để xem xét, quyết định truy tố. Tòa án mở phiên tòa xét xử và tuyên án. Sau khi bản án có hiệu lực, cơ quan thi hành án hình sự đưa người bị kết án đi chấp hành hình phạt; phần bồi thường dân sự do cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành. Trong suốt quá trình đó, anh Nam có thể nhờ luật sư (tổ chức bổ trợ tư pháp) bảo vệ quyền lợi, còn giám định thương tích do tổ chức giám định thực hiện.
Chuỗi quy trình này cũng liên quan trực tiếp đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân: mọi việc bắt, giam, giữ người đều phải đúng thẩm quyền, trình tự theo luật và chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát.
Để hiểu vì sao Nhà nước cần phân chia chức năng như vậy, bạn có thể đọc thêm bài bản chất của nhà nước là gì.
Căn cứ pháp lý
- Hiến pháp năm 2013 (Điều 2, Điều 102, Điều 107).
- Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.
- Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 81/2025/QH15 (hiệu lực 01/07/2025).
- Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014, sửa đổi bởi Luật số 82/2025/QH15 (hiệu lực 01/07/2025); Nghị quyết số 225/2025/QH15 về quy định chuyển tiếp.
- Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015.
- Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi, bổ sung) và Luật Thi hành án hình sự 2019.
- Nghị định 09/2026/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Tư pháp; Nghị định 383/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung (hiệu lực 01/11/2026).
Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
Câu hỏi thường gặp
Viện kiểm sát có phải là cơ quan tư pháp không?
Theo cách hiểu phổ biến thì có. Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, tham gia trực tiếp vào tố tụng. Tuy nhiên, theo nghĩa hẹp của Hiến pháp, chỉ Tòa án mới “thực hiện quyền tư pháp”.
Cơ quan điều tra có thuộc cơ quan tư pháp không?
Có, theo cách hiểu rộng trong văn kiện của Đảng và nhiều giáo trình. Cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân, Quân đội nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân tối cao đều tham gia hoạt động tư pháp hình sự.
Cơ quan thi hành án là cơ quan hành chính hay cơ quan tư pháp?
Thi hành án dân sự do hệ thống thuộc Bộ Tư pháp tổ chức, nên về mặt tổ chức mang tính hành chính, nhưng hoạt động thi hành án là hoạt động tư pháp và chịu kiểm sát của Viện kiểm sát. Vì vậy nhiều tài liệu xếp vào nhóm cơ quan tư pháp theo nghĩa rộng.
Hệ thống Tòa án hiện nay gồm những cấp nào?
Từ 01/07/2025 gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân khu vực và Tòa án quân sự. Tòa án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân cấp huyện không còn.
Luật sư và công chứng viên có phải cơ quan tư pháp không?
Không. Đây là các chức danh, tổ chức bổ trợ tư pháp, hoạt động theo luật chuyên ngành để hỗ trợ cá nhân, tổ chức và cơ quan tố tụng.
Hồ sơ ly hôn hiện nay nộp ở đâu?
Bạn nộp tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo nơi cư trú hoặc làm việc của bị đơn (hoặc theo thỏa thuận hợp pháp của hai bên). Chi tiết giấy tờ xem thêm bài thủ tục ly hôn cần giấy tờ gì và nộp ở đâu.
Tóm lại, cơ quan tư pháp theo cách hiểu phổ biến gồm Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan điều tra và cơ quan thi hành án, hoạt động nối tiếp nhau trong chuỗi điều tra – truy tố – xét xử – thi hành án. Bộ Tư pháp và các tổ chức bổ trợ tư pháp là những thiết chế khác, đóng vai trò quản lý và hỗ trợ.
