Trong triết học Mác – Lênin, chất là tính quy định khách quan vốn có của sự vật, làm cho sự vật là chính nó chứ không phải sự vật khác. Lượng là tính quy định về mặt số lượng, quy mô, trình độ, tốc độ của sự vật. Quy luật lượng – chất cho biết: lượng thay đổi dần dần đến một giới hạn nhất định thì tạo ra thay đổi về chất, và chất mới lại tác động trở lại lượng.
Tóm tắt nhanh
- Chất: tập hợp các thuộc tính cơ bản, ổn định, giúp phân biệt sự vật này với sự vật khác.
- Lượng: các đặc trưng có thể đo đếm như số lượng, kích thước, mức độ, tốc độ.
- Độ: khoảng giới hạn mà lượng đổi nhưng chất chưa đổi.
- Điểm nút: giới hạn mà tại đó lượng đổi làm chất đổi.
- Bước nhảy: sự chuyển hóa từ chất cũ sang chất mới.
- Chất mới lại quy định lượng mới, tạo thành vòng phát triển liên tục.
Chất là gì?
Theo giáo trình Triết học Mác – Lênin, chất là phạm trù chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng. Đó là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật là nó, để phân biệt với sự vật khác.
Cần hiểu đúng ba điểm:
- Chất tồn tại khách quan. Nó không phụ thuộc vào cảm nhận hay mong muốn của con người.
- Chất gắn với sự vật. Không có chất tồn tại tách rời sự vật. Sự vật mất chất thì không còn là chính nó.
- Chất biểu hiện qua thuộc tính. Mỗi sự vật có rất nhiều thuộc tính, nhưng chỉ những thuộc tính cơ bản, tạo nên bản sắc mới quyết định chất. Thuộc tính không cơ bản thì không làm sự vật đổi chất khi thay đổi.
Ngoài ra, chất của sự vật còn phụ thuộc vào cấu trúc, phương thức liên kết giữa các yếu tố. Than chì và kim cương đều là carbon, nhưng cách sắp xếp nguyên tử khác nhau nên chất rất khác nhau.
Lượng là gì?
Lượng là phạm trù chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, tốc độ, nhịp điệu của vận động và phát triển. Lượng thường được biểu thị bằng con số: nhiệt độ, chiều dài, số người, doanh thu, số năm kinh nghiệm…
Một số lượng không đo được bằng con số cụ thể, ví dụ trình độ nhận thức hay mức độ yêu ghét. Khi đó ta diễn đạt bằng mức độ như cao – thấp, nhiều – ít, nhanh – chậm.
Lưu ý: Cùng một đặc điểm, có thể là chất trong mối quan hệ này nhưng là lượng trong mối quan hệ khác. Sự phân biệt chất – lượng chỉ có tính tương đối.
Chất và lượng quan hệ với nhau thế nào?
Chất và lượng là hai mặt cùng tồn tại trong một sự vật, không tách rời nhau. Sự vật nào cũng có chất và lượng thống nhất. Trong trạng thái ổn định, chất và lượng phù hợp với nhau. Khi lượng biến đổi đủ lớn, sự phù hợp này bị phá vỡ và đòi hỏi chất phải thay đổi theo.
| Tiêu chí | Chất | Lượng |
|---|---|---|
| Bản chất | Tính quy định làm sự vật là chính nó | Tính quy định về số lượng, quy mô, mức độ |
| Tính ổn định | Tương đối ổn định | Biến đổi thường xuyên hơn |
| Cách nhận biết | Qua thuộc tính cơ bản | Qua đo đếm hoặc mức độ |
| Ảnh hưởng khi thay đổi | Sự vật trở thành sự vật khác | Sự vật chưa đổi bản chất nếu còn trong giới hạn |
Độ, điểm nút, bước nhảy là gì?
Độ
Độ là khoảng giới hạn mà trong đó lượng thay đổi nhưng chất của sự vật chưa thay đổi căn bản.
Điểm nút
Điểm nút là giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi về chất. Đó là ranh giới kết thúc độ cũ, mở ra độ mới.
Bước nhảy
Bước nhảy là sự chuyển hóa về chất do lượng thay đổi trước đó gây ra. Đây là bước ngoặt trong quá trình phát triển, kết thúc một giai đoạn tích lũy dần dần. Bước nhảy có nhiều hình thức:
- Theo thời gian: bước nhảy đột biến (diễn ra nhanh, như vụ nổ) và bước nhảy dần dần (diễn ra qua nhiều giai đoạn).
- Theo quy mô: bước nhảy toàn bộ (thay đổi mọi mặt của sự vật) và bước nhảy cục bộ (thay đổi một số mặt, yếu tố).
Nội dung quy luật lượng – chất
Tên đầy đủ là quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất và ngược lại. Quy luật này chỉ ra cách thức của sự phát triển.
- Bước 1 – Tích lũy về lượng: sự vật bắt đầu bằng sự thay đổi về lượng, diễn ra dần dần, trong độ. Chất vẫn giữ nguyên.
- Bước 2 – Đến điểm nút: lượng tích lũy đến giới hạn, mâu thuẫn giữa lượng mới và chất cũ trở nên gay gắt.
- Bước 3 – Bước nhảy: chất cũ mất đi, chất mới ra đời.
- Bước 4 – Chất mới tác động trở lại: chất mới quy định quy mô, tốc độ, mức độ của lượng mới. Quá trình lại tiếp tục ở vòng cao hơn.
Vì vậy, lượng đổi dẫn đến chất đổi, và chất mới lại làm lượng đổi. Sự vận động, phát triển diễn ra liên tục theo cách đó.
Ví dụ về quy luật lượng – chất
Ví dụ trong tự nhiên
Nước ở áp suất khí quyển thông thường: từ 0°C đến 100°C vẫn ở thể lỏng dù nhiệt độ tăng hay giảm. Đó là độ. Ở 0°C và 100°C là các điểm nút. Vượt qua điểm nút, nước chuyển sang thể rắn hoặc thể hơi, tức là xảy ra bước nhảy.
Ví dụ trong học tập
Một học sinh mỗi ngày học thêm vài từ vựng, làm thêm vài bài tập. Lượng kiến thức tăng dần, điểm số chưa đổi nhiều. Đến một lúc, học sinh nắm vững hệ thống kiến thức và kết quả bứt lên rõ rệt. Đó là chuyển hóa từ lượng sang chất. Chất mới (năng lực tốt hơn) giúp bạn tiếp thu nhanh hơn ở giai đoạn sau.
Ví dụ trong công việc
Một người lao động tích lũy năm này qua năm khác số giờ làm nghề, số sản phẩm hoàn thành. Khi đủ kinh nghiệm và kỹ năng, họ đạt bậc thợ cao hơn hoặc đủ năng lực làm quản lý. Vị trí và năng lực thay đổi, tức chất thay đổi.
Ví dụ trong xã hội
Nhiều thay đổi nhỏ về công nghệ, kinh tế, nhận thức tích lũy qua nhiều năm có thể dẫn đến chuyển biến lớn về cách tổ chức đời sống. Bạn có thể xem thêm cách tiếp cận bản chất của các hiện tượng xã hội trong bài bản chất của nhà nước là gì.
Ý nghĩa phương pháp luận
- Coi trọng tích lũy dần dần. Muốn có thay đổi về chất, phải kiên trì tích lũy về lượng. Không thể nóng vội, “đốt cháy giai đoạn”.
- Dám làm bước nhảy khi chín muồi. Khi lượng đã đủ, phải kịp thời tạo bước nhảy. Nếu chần chừ sẽ rơi vào bảo thủ, trì trệ, bỏ lỡ cơ hội.
- Chống cả hai thái cực. Tránh tư tưởng hữu khuynh (chỉ chờ tiến hóa từ từ) và tả khuynh (muốn nhảy vọt khi chưa đủ điều kiện).
- Chú ý cả chất lẫn lượng. Phải biết tác động vào cả hai mặt, đồng thời vận dụng chất mới để thúc đẩy lượng mới.
- Linh hoạt hình thức bước nhảy. Tùy điều kiện cụ thể mà chọn bước nhảy nhanh hay dần dần, toàn bộ hay cục bộ.
Với sinh viên, kiến thức này thường dùng khi làm tiểu luận, báo cáo thực tế. Bạn có thể tham khảo thêm cách trình bày tại bài hướng dẫn viết bài thu hoạch. Khi viết văn bản trình bày quan điểm, bạn nên dùng văn phong chuẩn mực, xem phong cách ngôn ngữ hành chính là gì.
Những nhầm lẫn thường gặp
- Nhầm “chất” với “chất lượng”. Trong triết học, chất là bản sắc của sự vật. Còn đời thường, chất lượng là mức độ tốt – xấu. Hai khái niệm khác nhau.
- Cho rằng lượng đổi là chất đổi ngay. Trong độ, lượng đổi nhưng chất chưa đổi. Chỉ khi vượt điểm nút mới có bước nhảy.
- Cho rằng chất chỉ là kết quả thụ động. Chất mới tác động ngược trở lại, quy định lượng mới.
- Coi chất – lượng là tuyệt đối. Một đặc điểm có thể là chất hoặc lượng tùy mối quan hệ đang xét.
Lưu ý: Nếu bạn làm công tác tổ chức, hãy vận dụng quy luật này khi đánh giá sự phát triển của tổ chức. Chẳng hạn khi xem xét nhiệm vụ và quyền của đoàn viên, số lượng đoàn viên tăng chưa chắc đã nâng chất lượng hoạt động nếu thiếu nội dung thực chất.
Những người chuẩn bị bài phát biểu, tham luận cũng thường dùng quy luật này để lập luận. Bạn có thể xem thêm mẫu bài tham luận đại hội công đoàn cơ sở để hình dung cách trình bày.
Căn cứ và tài liệu tham khảo
Căn cứ pháp lý
- Giáo trình Triết học Mác – Lênin (dùng cho bậc đại học, do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành)
- Các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen về phép biện chứng duy vật, trong đó có “Chống Đuy-rinh” và “Biện chứng của tự nhiên”
Thông tin cập nhật tháng 10/2026. Nội dung thuộc lĩnh vực lý luận chính trị phổ thông, không phải văn bản quy phạm pháp luật. Bạn nên đối chiếu với giáo trình do trường hoặc cơ sở đào tạo của mình quy định khi làm bài thi, bài tiểu luận.
Câu hỏi thường gặp
Chất là gì, lượng là gì ngắn gọn nhất?
Chất là tính quy định khách quan làm sự vật là chính nó, phân biệt với sự vật khác. Lượng là tính quy định về số lượng, quy mô, trình độ, tốc độ của sự vật. Hai mặt này thống nhất trong mọi sự vật.
Quy luật lượng – chất nói lên điều gì?
Quy luật cho biết cách thức của sự phát triển. Lượng thay đổi dần dần đến điểm nút thì tạo ra bước nhảy, chất mới ra đời. Chất mới lại quy định lượng mới ở vòng phát triển tiếp theo.
Độ khác điểm nút ở chỗ nào?
Độ là khoảng giới hạn mà lượng đổi nhưng chất chưa đổi. Điểm nút là giới hạn cuối của độ, tại đó lượng đổi đủ làm chất đổi. Vượt điểm nút là có bước nhảy.
Bước nhảy có phải lúc nào cũng diễn ra đột ngột không?
Không. Bước nhảy có thể đột biến (nhanh) hoặc dần dần (qua nhiều giai đoạn). Về quy mô, bước nhảy có thể toàn bộ hoặc cục bộ, tùy điều kiện cụ thể của sự vật.
Có ví dụ đơn giản nào về quy luật lượng – chất?
Nước đun nóng từ 0°C lên 100°C vẫn là nước lỏng. Đến 100°C ở điều kiện bình thường, nước chuyển thành hơi. Ví dụ khác là học sinh học đều đặn mỗi ngày rồi bứt phá điểm số khi nắm chắc kiến thức.
Ý nghĩa thực tiễn của quy luật này là gì?
Bạn cần kiên trì tích lũy lượng, không nóng vội. Khi điều kiện chín muồi thì mạnh dạn tạo bước nhảy. Đồng thời phải tránh cả tư tưởng bảo thủ lẫn tư tưởng nóng vội, chủ quan.
Tóm lại, hiểu đúng chất là gì, lượng là gì giúp bạn nắm được quy luật cốt lõi của phép biện chứng duy vật. Mọi sự phát triển đều bắt đầu từ tích lũy dần về lượng, đến điểm nút thì có bước nhảy, và chất mới lại mở ra giai đoạn tích lũy tiếp theo.
