Trường hợp nào mẹ không được nuôi con theo quy định mới 2026

Mẹ không được trực tiếp nuôi con khi Tòa án xác định mẹ không đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Với con dưới 36 tháng tuổi, Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP nêu ba trường hợp: mẹ mắc bệnh nặng, thu nhập quá thấp và không có tài sản khác, hoặc không có thời gian tối thiểu để chăm con. Sau ly hôn, quyền nuôi con cũng có thể bị thay đổi nếu mẹ không còn đủ điều kiện.

Nguyên tắc giao con cho cha hay mẹ nuôi

Sau ly hôn, cha và mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Hai bên được quyền tự thỏa thuận ai trực tiếp nuôi con. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định dựa trên quyền lợi về mọi mặt của con, không dựa vào giới tính hay chỉ riêng thu nhập của cha hoặc mẹ.

Tính đến tháng 10/2026, khung pháp lý cốt lõi vẫn là Luật Hôn nhân và gia đình 2014, kèm hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (hiệu lực từ 01/7/2024). Nếu bạn đang cân nhắc việc này trong quá trình ly hôn, có thể xem thêm điều kiện ly hôn đơn phương và thủ tục ly hôn cần giấy tờ gì, nộp ở đâu.

Mẹ không được nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi nào?

Luật quy định con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ hai trường hợp: người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con (khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014).

Trước đây luật không giải thích thế nào là “không đủ điều kiện”, nên mỗi nơi hiểu một kiểu. Từ 01/7/2024, Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP liệt kê ba trường hợp cụ thể.

Trường hợp 1: Mẹ mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng

Mẹ mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng khác, đến mức không thể tự chăm sóc bản thân hoặc không thể trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Ví dụ: mẹ bị đột quỵ, liệt nửa người, không còn đi lại được thì Tòa án không giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ.

Chỉ có bệnh thôi chưa đủ. Bệnh phải làm mẹ mất khả năng thực tế để chăm con.

Trường hợp 2: Thu nhập quá thấp và không có tài sản khác

Mẹ có thu nhập mỗi tháng thấp hơn 1/2 mức lương tối thiểu tháng theo vùng nơi mẹ cư trú, đồng thời không có tài sản nào khác để nuôi con. Hai điều kiện này phải cùng xảy ra. Mẹ thu nhập thấp nhưng có tiền tiết kiệm, nhà cho thuê hoặc được gia đình hỗ trợ ổn định thì chưa chắc rơi vào trường hợp này.

Trường hợp 3: Mẹ không có thời gian tối thiểu để chăm con

Mẹ không có điều kiện về thời gian tối thiểu để trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng con. Khi đánh giá, Tòa án xem xét tính chất công việc, thời gian làm việc và thời gian mẹ có thể dành cho con. Ví dụ, mẹ làm việc xa nhà dài ngày và không thể đưa con theo.

Tình huống minh họa: Chị A ly hôn khi con 20 tháng tuổi. Chị A bị bệnh nặng phải điều trị dài ngày, không tự chăm sóc được bản thân. Anh B có công việc ổn định, có ông bà nội hỗ trợ trông cháu. Tòa án có thể xác định chị A không đủ điều kiện nuôi con dưới 36 tháng tuổi và giao con cho anh B. Chị A vẫn được thăm nom con.

Con từ đủ 36 tháng tuổi: mẹ có bị mất quyền nuôi con?

Từ khi con đủ 36 tháng tuổi, luật không còn ưu tiên riêng cho mẹ. Hai bên tự thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án xét ai có điều kiện tốt hơn để bảo đảm quyền lợi mọi mặt của con. Nếu con đã đủ 7 tuổi, Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con.

Các yếu tố thường được xem xét gồm:

• Điều kiện kinh tế, chỗ ở, thời gian dành cho con của mỗi bên.
• Sức khỏe, phẩm chất, đạo đức của cha và mẹ.
• Sự gắn bó, thân thiết của con với từng người và sự quan tâm của cha mẹ đối với con.
• Việc bảo đảm sự ổn định, hạn chế xáo trộn về học tập, sinh hoạt của con.
• Nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi; không tách rời anh chị em ruột nếu không thật sự cần thiết.
• Việc mỗi bên có tạo điều kiện để con duy trì quan hệ với người còn lại hay không.

Hành vi bạo lực gia đình, bỏ bê con, nghiện ngập hoặc lối sống ảnh hưởng xấu đến con là yếu tố bất lợi lớn cho người có hành vi đó. Về nguyên tắc bảo vệ con khỏi bạo lực, bạn có thể tham khảo thêm bài về quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.

Mẹ đang nuôi con nhưng bị thay đổi người nuôi

Mẹ đã được giao quyền nuôi con vẫn có thể mất quyền này. Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có một trong hai căn cứ:

1. Căn cứ 1: Cha mẹ thỏa thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con và thỏa thuận đó phù hợp với lợi ích của con.
2. Căn cứ 2: Người trực tiếp nuôi con (trong trường hợp này là mẹ) không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.

Luật không liệt kê chi tiết thế nào là “không còn đủ điều kiện”. Trong thực tiễn, các tình huống sau thường được xem xét:

• Mẹ mắc bệnh nặng, mất việc làm dài hạn, không có chỗ ở ổn định, không còn khả năng nuôi con.
• Mẹ bỏ bê con, giao hẳn con cho người khác chăm sóc mà không trực tiếp nuôi.
• Mẹ có hành vi bạo lực, ngược đãi hoặc xâm phạm thân thể, danh dự, nhân phẩm của con.
• Mẹ cố tình cản trở người cha thăm nom con, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý của con.
• Môi trường sống của mẹ gây hại cho con (nghiện ma túy, cờ bạc, lối sống không lành mạnh).

Những ví dụ trên là cách áp dụng phổ biến, không phải danh sách bắt buộc trong luật. Tòa án luôn đánh giá từng vụ việc cụ thể.

Ai có quyền yêu cầu thay đổi người nuôi con?

Khi căn cứ là mẹ không còn đủ điều kiện nuôi con, những người sau có quyền yêu cầu vì lợi ích của con: cha, người thân thích của con, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em và Hội liên hiệp phụ nữ.

Cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện thì sao?

Nếu Tòa án xét thấy cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con, Tòa án giao con cho người giám hộ theo Bộ luật Dân sự. Người giám hộ thường là ông bà, anh chị ruột đã thành niên hoặc người thân khác theo thứ tự luật định.

Mẹ có thể bị hạn chế quyền của cha mẹ đối với con không?

Ngoài việc đổi người nuôi, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 còn quy định việc hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên. Tòa án có thể áp dụng khi cha hoặc mẹ bị kết án về tội cố ý xâm phạm sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con, hoặc phá tán tài sản của con, hoặc có lối sống đồi trụy, xúi giục, ép buộc con làm điều trái pháp luật, trái đạo đức xã hội. Đây là biện pháp nặng hơn và có thời hạn do Tòa án quyết định.

Bảng tổng hợp các trường hợp mẹ không được nuôi con

Mẹ không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền và nghĩa vụ gì?

Không được trực tiếp nuôi con không có nghĩa là mất quan hệ mẹ con. Người mẹ (hoặc người cha) không trực tiếp nuôi con vẫn có các quyền và nghĩa vụ sau:

• Quyền thăm nom con: không ai được cản trở. Nếu lạm dụng việc thăm nom để gây ảnh hưởng xấu đến con, người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom.
• Nghĩa vụ cấp dưỡng: mức cấp dưỡng do hai bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định theo thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con. Nếu người trực tiếp nuôi có điều kiện và tự nguyện không yêu cầu cấp dưỡng, Tòa án không buộc bên kia cấp dưỡng.
• Nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi.
• Quyền yêu cầu thay đổi người nuôi khi có căn cứ hợp pháp, ví dụ sau này sức khỏe và điều kiện kinh tế của mẹ ổn định hơn còn bên đang nuôi không còn đủ điều kiện.

Quyền nuôi con không “chốt” vĩnh viễn. Mẹ đã mất quyền nuôi do bệnh nặng, sau này hồi phục và có việc làm ổn định có thể yêu cầu Tòa án xem xét lại theo Điều 84, nếu chứng minh được điều kiện đã thay đổi và việc đổi người nuôi có lợi cho con.

Thủ tục và chứng cứ khi tranh chấp quyền nuôi con

Quyền nuôi con được giải quyết trong vụ án ly hôn, hoặc bằng vụ án riêng khi yêu cầu thay đổi người nuôi sau ly hôn. Từ 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực là cấp xét xử sơ thẩm phần lớn tranh chấp hôn nhân và gia đình. Nếu thuận tình ly hôn, bạn nên ghi rõ thỏa thuận về người nuôi con, cấp dưỡng và thăm nom trong đơn (xem thêm mẫu đơn ly hôn viết tay).

1. Bước 1: Xác định yêu cầu: giành quyền nuôi con, hay yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con.
2. Bước 2: Chuẩn bị đơn khởi kiện (hoặc đơn ly hôn có yêu cầu về con), giấy khai sinh của con, giấy chứng nhận kết hôn, bản án hoặc quyết định ly hôn trước đó (nếu có), giấy tờ tùy thân.
3. Bước 3: Thu thập chứng cứ chứng minh điều kiện nuôi con: hợp đồng lao động, sao kê thu nhập, giấy xác nhận nơi ở, hồ sơ bệnh án, xác nhận của nhà trường, trạm y tế, chính quyền địa phương.
4. Bước 4: Nộp hồ sơ tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền, thường là nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc, rồi nộp tạm ứng án phí theo thông báo.
5. Bước 5: Tham gia hòa giải, phiên tòa. Nếu con từ đủ 7 tuổi, Tòa án sẽ lấy ý kiến của con theo cách phù hợp với độ tuổi.

Người yêu cầu thay đổi người nuôi con có nghĩa vụ chứng minh người đang nuôi con không còn đủ điều kiện. Chứng cứ càng cụ thể (tài liệu y tế, xác nhận của nhà trường, biên bản của chính quyền cơ sở) thì càng thuyết phục.

Về giấy tờ tùy thân dùng trong hồ sơ, từ 01/7/2024 thẻ căn cước thay thế căn cước công dân, còn CCCD còn thời hạn vẫn dùng được. Thông tin cập nhật tháng 10/2026; trước khi nộp hồ sơ, bạn nên kiểm tra lại thông báo của Tòa án nơi nộp.

Câu hỏi thường gặp

Tóm lại, mẹ không được nuôi con khi Tòa án xác định mẹ không đủ điều kiện chăm sóc con: bệnh nặng, thu nhập quá thấp và không có tài sản, hoặc không có thời gian tối thiểu (với con dưới 36 tháng), hoặc không còn đủ điều kiện sau khi đã nuôi. Trong mọi trường hợp, tiêu chí cao nhất của Tòa án là quyền lợi mọi mặt của con, và mẹ vẫn giữ quyền thăm nom con.