Tôn tạo di tích là hoạt động nhằm tăng cường khả năng sử dụng, khai thác và phát huy giá trị của di tích, nhưng không được làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích và cảnh quan văn hóa của di tích. Đây là cách hiểu theo Luật Di sản văn hóa 2024, có hiệu lực từ ngày 01/07/2025. Nói đơn giản, tôn tạo là “làm cho di tích dễ tiếp cận, dễ sử dụng hơn” mà không đụng đến phần cốt lõi của di tích.
Tóm tắt nhanh
- Tôn tạo di tích được định nghĩa tại Điều 3 Luật Di sản văn hóa 2024 (Luật số 45/2024/QH15).
- Mục đích: tăng khả năng sử dụng, khai thác và phát huy giá trị di tích.
- Giới hạn bắt buộc: không làm ảnh hưởng yếu tố gốc cấu thành di tích và cảnh quan văn hóa của di tích.
- Tôn tạo là một phần của “tu bổ di tích”, cùng với tu sửa và gia cố.
- Dự án tu bổ, tôn tạo phải được thẩm định, phê duyệt trước khi thực hiện; làm sai quy định là hành vi bị nghiêm cấm.
Tôn tạo di tích là gì theo quy định hiện hành?
Theo Điều 3 Luật Di sản văn hóa 2024, tôn tạo di tích là hoạt động nhằm tăng cường khả năng sử dụng, khai thác và phát huy giá trị nhưng không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích, cảnh quan văn hóa của di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh.
Cùng điều này, luật giải thích tu bổ di tích là hoạt động nhằm tu sửa, gia cố, tôn tạo nhưng không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích. Như vậy, về mặt pháp lý, tôn tạo là một nội dung nằm trong hoạt động tu bổ, chứ không phải khái niệm tách rời hoàn toàn.
Ngoài nghĩa pháp lý này, trong đời sống, từ “tôn tạo” còn được dùng rộng hơn với nghĩa tu sửa, làm đẹp, làm cho giá trị của một công trình, cảnh quan được nâng lên. Bài viết này tập trung vào nghĩa pháp lý gắn với di tích, vì đây là cách dùng phổ biến nhất trong văn bản nhà nước.
Hiểu đúng từng cụm từ trong định nghĩa
“Tăng cường khả năng sử dụng, khai thác và phát huy giá trị”
Đây là mục tiêu của tôn tạo. Hoạt động tôn tạo hướng tới việc để người dân, khách tham quan, nhà nghiên cứu tiếp cận và hiểu giá trị di tích thuận lợi hơn: lối đi, nhà đón tiếp, biển chỉ dẫn, hạ tầng kỹ thuật, không gian trưng bày…
“Yếu tố gốc cấu thành di tích”
Luật định nghĩa đây là yếu tố tạo nên giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ, thể hiện đặc trưng của di tích. Ví dụ: kết cấu kiến trúc cổ, hoa văn, vật liệu, bố cục mặt bằng, các lớp văn hóa khảo cổ. Đụng vào những yếu tố này tức là vượt khỏi phạm vi tôn tạo.
“Cảnh quan văn hóa của di tích”
Là cảnh quan thiên nhiên, môi trường – sinh thái và không gian cảnh quan vật chất chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ, cùng không gian văn hóa vật thể và phi vật thể liên quan. Luật 2024 nhấn mạnh việc bảo vệ cảnh quan này khi tôn tạo, không chỉ bảo vệ riêng công trình.
Phân biệt tôn tạo với bảo quản, tu bổ, phục hồi
Người đọc hay nhầm các khái niệm này vì chúng thường xuất hiện cùng nhau trong cụm “bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích”. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt nhanh.
| Hoạt động | Bản chất | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| Bảo quản di tích | Chăm sóc, theo dõi, phòng ngừa hư hại cho di tích | Không làm thay đổi di tích |
| Tu bổ di tích | Tu sửa, gia cố, tôn tạo | Không ảnh hưởng yếu tố gốc cấu thành di tích |
| Tôn tạo di tích | Tăng khả năng sử dụng, khai thác, phát huy giá trị | Không ảnh hưởng yếu tố gốc và cảnh quan văn hóa |
| Phục hồi di tích | Phục dựng lại di tích đã bị hủy hoại trên cơ sở cứ liệu khoa học | Phải có cứ liệu khoa học về di tích |
| Tu sửa cấp thiết | Sửa chữa, chống đỡ, gia cố tạm thời để di tích khỏi sập đổ, hủy hoại | Không được tháo rời toàn bộ cấu kiện, thành phần kiến trúc |
Lưu ý: Khác với “phục hồi”, tôn tạo không nhằm dựng lại công trình đã mất. Còn khác với “tu sửa” hay “gia cố”, tôn tạo thiên về nâng cao khả năng sử dụng và phát huy giá trị của di tích.
Ví dụ minh họa: việc nào là tôn tạo?
Các ví dụ sau chỉ mang tính minh họa để bạn dễ hình dung. Việc một hạng mục cụ thể có được coi là tôn tạo hay không phải căn cứ vào hồ sơ dự án đã được cơ quan có thẩm quyền thẩm định, phê duyệt.
- Thường thuộc phạm vi tôn tạo: làm lối đi, sân vườn, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, biển chỉ dẫn, trồng và chăm sóc cây xanh phù hợp cảnh quan, xây nhà đón khách, nhà trưng bày bên ngoài khu vực yếu tố gốc.
- Không phải tôn tạo, và có thể vi phạm: thay vật liệu cổ bằng vật liệu hiện đại làm biến đổi kiến trúc, xây thêm công trình đè lên nền móng gốc, phá bỏ cảnh quan đặc trưng để lấy mặt bằng kinh doanh.
Tình huống thực tế: Một ngôi đình cấp tỉnh đang xuống cấp phần sân và đường vào. Ban quản lý lập dự án lát lại sân, làm hệ thống thoát nước, lắp biển giới thiệu, nhưng giữ nguyên toàn bộ kết cấu gỗ và mái của đình. Các hạng mục này nhằm nâng khả năng sử dụng, phát huy giá trị mà không đụng đến yếu tố gốc, nên phù hợp với tinh thần tôn tạo. Nếu muốn thay cột, kèo gốc, đó đã là can thiệp vào yếu tố gốc và phải xem xét lại theo quy trình tu bổ, thậm chí không được phép.
Trong thực tế, học sinh, sinh viên thường được tổ chức đi thực tế tại di tích rồi viết cảm nhận. Nếu bạn cần cách trình bày, có thể tham khảo hướng dẫn cách viết bài thu hoạch sau khi đi thực tế.
Điều kiện và trình tự khi thực hiện tôn tạo di tích
Luật Di sản văn hóa 2024 đặt ra nguyên tắc chung là giữ gìn tối đa yếu tố gốc cấu thành di tích. Từ đó, việc tôn tạo thường đi theo các bước dưới đây (chi tiết tùy loại di tích và quy mô dự án).
- Bước 1: Xác định nhu cầu và lập quy hoạch hoặc dự án. Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích được lập cho di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, cụm di tích quốc gia hoặc quần thể di tích có quan hệ mật thiết trong cùng một khu vực.
- Bước 2: Thẩm định dự án. Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phải được thẩm định trước khi cấp có thẩm quyền quyết định đầu tư hoặc quyết định thực hiện.
- Bước 3: Phê duyệt và công khai. Nội dung đã được phê duyệt phải được công khai tại địa phương nơi có di tích.
- Bước 4: Thi công và giám sát. Chủ đầu tư và đơn vị thi công phải tuân thủ quy định của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; người dân và cộng đồng có thể tham gia giám sát.
- Bước 5: Nghiệm thu, bàn giao và tiếp tục quản lý, phát huy giá trị di tích.
Về văn bản hướng dẫn, hiện có Nghị định 208/2025/NĐ-CP quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục, hồ sơ lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch và dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; và Thông tư 06/2025/TT-BVHTTDL hướng dẫn chi tiết về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích cùng định mức kinh tế – kỹ thuật.
Thẩm quyền quản lý sau khi sắp xếp chính quyền địa phương 2 cấp
Từ 01/07/2025, chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp là tỉnh và xã. Luật Di sản văn hóa 2024 giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về di sản văn hóa trên địa bàn. Vì vậy, hồ sơ, đề xuất liên quan tu bổ, tôn tạo di tích thường làm việc với cơ quan chuyên môn về văn hóa cấp tỉnh (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoặc Sở Văn hóa và Thể thao tùy địa phương) và UBND cấp xã nơi có di tích, chứ không còn qua cấp huyện.
Nếu bạn quan tâm vì sao việc quản lý di sản thuộc trách nhiệm của Nhà nước, bài bản chất của nhà nước là gì giải thích nền tảng về vai trò quản lý xã hội của nhà nước.
Hành vi bị cấm và hậu quả pháp lý
Cảnh báo: Luật Di sản văn hóa 2024 nghiêm cấm việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích khi chưa có ý kiến hoặc không thực hiện đúng quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư, phê duyệt dự án, nội dung thẩm định của cơ quan có thẩm quyền. Tự ý “tôn tạo” làm biến dạng di tích có thể bị xử lý hành chính, bồi thường thiệt hại và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự.
Luật cũng nghiêm cấm xây dựng trái phép trong khu vực bảo vệ di tích. Do đó, dù mục đích là “làm đẹp”, “phục vụ lễ hội” hay “thu hút du lịch”, mọi hạng mục can thiệp vào di tích hoặc khu vực bảo vệ đều phải đi đúng quy trình. Mức phạt cụ thể phụ thuộc nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa hiện hành; bạn nên đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm xảy ra hành vi.
Khi cần soạn thảo văn bản báo cáo, đề xuất về di tích, bạn nên dùng ngôn ngữ chuẩn mực của văn bản nhà nước. Xem thêm phong cách ngôn ngữ hành chính là gì để trình bày đúng.
Định nghĩa trước và sau 01/07/2025
Trước đây, Luật Di sản văn hóa 2001 (sửa đổi, bổ sung 2009) và các nghị định hướng dẫn là căn cứ chính. Luật Di sản văn hóa 2024 có hiệu lực từ 01/07/2025 và thay thế luật cũ, trừ các trường hợp chuyển tiếp ghi trong Điều 95.
Điểm khác dễ nhận thấy: cách diễn đạt trước đây thường nhắc “cảnh quan thiên nhiên và môi trường – sinh thái của di tích”, còn Luật 2024 dùng khái niệm “cảnh quan văn hóa của di tích”, bao quát cả không gian văn hóa vật thể và phi vật thể liên quan. Nếu bạn đang đọc tài liệu, giáo trình hoặc bài viết cũ, hãy lưu ý sự khác biệt này khi trích dẫn.
Ngoài các hoạt động bảo vệ di tích, đoàn viên thanh niên cũng thường tham gia chương trình về nguồn, dọn vệ sinh, tuyên truyền tại di tích. Nội dung nhiệm vụ này có thể xem thêm trong bài đoàn viên có mấy nhiệm vụ và mấy quyền theo quy định mới.
Căn cứ pháp lý
- Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 (Quốc hội thông qua ngày 23/11/2024, hiệu lực từ 01/07/2025), đặc biệt Điều 3 (giải thích từ ngữ) và các quy định về quy hoạch, dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, hành vi bị nghiêm cấm.
- Nghị định 208/2025/NĐ-CP về thẩm quyền, trình tự, thủ tục, hồ sơ lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch và dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích.
- Thông tư 06/2025/TT-BVHTTDL hướng dẫn về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích và định mức kinh tế – kỹ thuật.
- Luật Di sản văn hóa 2001, sửa đổi, bổ sung 2009 (hết hiệu lực từ 01/07/2025, trừ trường hợp chuyển tiếp).
- Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 (mô hình chính quyền địa phương hai cấp).
Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
Câu hỏi thường gặp
Tôn tạo là gì, nói ngắn gọn?
Theo Luật Di sản văn hóa 2024, tôn tạo di tích là hoạt động tăng cường khả năng sử dụng, khai thác và phát huy giá trị di tích mà không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc và cảnh quan văn hóa của di tích.
Tôn tạo khác tu bổ di tích như thế nào?
Tu bổ là khái niệm rộng hơn, gồm tu sửa, gia cố và tôn tạo. Tôn tạo là một nội dung của tu bổ, thiên về nâng khả năng sử dụng và phát huy giá trị chứ không chỉ sửa chữa hư hỏng.
Tôn tạo khác phục hồi di tích ra sao?
Phục hồi là phục dựng lại di tích đã bị hủy hoại trên cơ sở cứ liệu khoa học. Tôn tạo áp dụng với di tích đang tồn tại, không nhằm dựng lại phần đã mất.
Người dân có được tự ý tôn tạo di tích không?
Không. Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phải được thẩm định và phê duyệt bởi cơ quan có thẩm quyền. Tự ý thực hiện hoặc làm sai nội dung được duyệt là hành vi bị nghiêm cấm.
Ai quản lý việc tôn tạo di tích hiện nay?
Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về di sản văn hóa trên địa bàn, với sự tham mưu của cơ quan chuyên môn về văn hóa cấp tỉnh; cấp huyện không còn từ 01/07/2025.
Tóm lại, tôn tạo di tích là hoạt động nâng cao khả năng sử dụng và phát huy giá trị di tích, với giới hạn rõ ràng là không được ảnh hưởng đến yếu tố gốc và cảnh quan văn hóa. Khi gặp thuật ngữ này trong văn bản, bạn hãy xác định đang nói đến di tích cụ thể nào, dự án đã được phê duyệt chưa và đối chiếu với Luật Di sản văn hóa 2024 cùng các văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
