Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng là các cơ quan nhà nước được luật giao thực hiện hoạt động tố tụng để giải quyết vụ án, vụ việc. Trong tố tụng hình sự gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Trong tố tụng dân sự và tố tụng hành chính chỉ gồm Tòa án và Viện kiểm sát.
Tóm tắt nhanh
- Tố tụng hình sự: 3 cơ quan tiến hành tố tụng là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án (Điều 34 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015).
- Tố tụng dân sự: 2 cơ quan là Tòa án và Viện kiểm sát (Điều 46 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015).
- Từ 01/07/2025: Cơ quan điều tra còn 2 cấp (bộ, tỉnh); Viện kiểm sát và Tòa án còn 3 cấp (tối cao, tỉnh, khu vực); không còn cấp huyện.
- Ngoài ra còn “cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra” như Hải quan, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng… nhưng đây không phải là cơ quan tiến hành tố tụng theo Điều 34.
Cơ quan tiến hành tố tụng là gì?
Tố tụng là trình tự, thủ tục giải quyết một vụ án hình sự, vụ việc dân sự hay vụ án hành chính. Mỗi giai đoạn do một cơ quan nhà nước phụ trách. Những cơ quan này được gọi là cơ quan tiến hành tố tụng. Người làm việc trong các cơ quan đó, có quyền ra quyết định hoặc thực hiện hoạt động tố tụng, gọi là người tiến hành tố tụng.
Cụm từ “cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng” thường xuất hiện trong luật khi nói về nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức. Ví dụ, cơ quan, tổ chức và cá nhân có trách nhiệm thực hiện yêu cầu và tạo điều kiện để cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng làm nhiệm vụ. Các cơ quan này phải xác định sự thật vụ án một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ.
Về bản chất, các cơ quan này thực hiện quyền lực nhà nước theo chức năng được phân công. Bạn có thể xem thêm khái niệm nền tảng ở bài bản chất của nhà nước là gì.
Cơ quan tiến hành tố tụng hình sự
Theo Điều 34 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021 và 2025), cơ quan tiến hành tố tụng hình sự gồm ba cơ quan:
- Cơ quan điều tra: tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm; khởi tố vụ án, khởi tố bị can; điều tra để làm rõ tội phạm và người phạm tội. Hệ thống gồm Cơ quan điều tra của Công an nhân dân, của Quân đội nhân dân và của Viện kiểm sát nhân dân tối cao (đối với một số loại tội phạm theo luật định).
- Viện kiểm sát: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Viện kiểm sát phê chuẩn một số quyết định của Cơ quan điều tra, kiểm sát việc điều tra, quyết định truy tố bị can ra Tòa án.
- Tòa án: xét xử vụ án và ra bản án, quyết định. Tòa án quyết định một người có phạm tội hay không và áp dụng hình phạt.
Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
Bên cạnh Cơ quan điều tra còn có các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2025 đã trao thêm thẩm quyền ở giai đoạn điều tra cho một số lực lượng như Biên phòng, Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm lâm, Kiểm ngư và Công an cấp xã. Những lực lượng này hoạt động trong phạm vi luật cho phép, không đồng nghĩa với việc họ là cơ quan tiến hành tố tụng độc lập.
Cơ quan tiến hành tố tụng dân sự và hành chính
Theo Điều 46 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, cơ quan tiến hành tố tụng dân sự gồm Tòa án và Viện kiểm sát. Không có cơ quan điều tra trong tố tụng dân sự.
- Tòa án trực tiếp thụ lý, hòa giải, xét xử và giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động.
- Viện kiểm sát không xét xử. Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc, bảo đảm hoạt động tố tụng đúng quy định.
Tố tụng hành chính (khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính) cũng do Tòa án giải quyết và Viện kiểm sát kiểm sát.
Ví dụ, khi vợ chồng yêu cầu ly hôn, vụ việc thuộc tố tụng dân sự. Theo luật sửa đổi năm 2025, Tòa án nhân dân khu vực có Tòa Gia đình và người chưa thành niên giải quyết sơ thẩm các vụ việc hôn nhân và gia đình. Bạn có thể xem thêm điều kiện ly hôn đơn phương và thủ tục ly hôn, giấy tờ cần chuẩn bị và nơi nộp đơn.
Người tiến hành tố tụng gồm những ai?
Khoản 2 Điều 34 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người tiến hành tố tụng hình sự gồm:
- Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Cán bộ điều tra;
- Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên;
- Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án (theo nội dung điều luật).
Trong tố tụng dân sự, người tiến hành tố tụng gồm Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thẩm tra viên, Thư ký Tòa án; Viện trưởng, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên của Viện kiểm sát.
Lưu ý: Người tiến hành tố tụng phải vô tư, khách quan. Nếu có căn cứ cho rằng họ có thể không vô tư (ví dụ là người thân của đương sự), họ phải từ chối hoặc có thể bị đề nghị thay đổi theo quy định của từng luật tố tụng.
Hoạt động tố tụng luôn phải bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Bạn có thể tham khảo bài quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân để hiểu giới hạn khi bắt, giữ, giam người.
Những thay đổi từ 01/07/2025
Cùng với sắp xếp đơn vị hành chính (34 tỉnh, thành, chính quyền hai cấp), hệ thống cơ quan tư pháp được tinh gọn. Đây là điểm nhiều tài liệu cũ chưa cập nhật.
Cơ quan điều tra: từ 3 cấp còn 2 cấp
Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự (hiệu lực 01/07/2025) chuyển bộ máy Cơ quan điều tra từ 3 cấp (bộ, tỉnh, huyện) sang 2 cấp (bộ và tỉnh). Luật bổ sung quy định: Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã có thể được Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp tỉnh phân công khởi tố, điều tra vụ án về tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn xã, trừ các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.
Viện kiểm sát: từ 4 cấp còn 3 cấp
Viện kiểm sát nhân dân được sắp xếp từ 4 cấp (tối cao, cấp cao, cấp tỉnh, cấp huyện) thành 3 cấp: Viện kiểm sát nhân dân tối cao, cấp tỉnh và khu vực. Viện kiểm sát cấp huyện chấm dứt hoạt động từ 01/07/2025 và được thay bằng Viện kiểm sát nhân dân khu vực.
Tòa án: Tòa án nhân dân khu vực thay Tòa án cấp huyện
Hệ thống Tòa án cũng còn 3 cấp: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân sửa đổi (Luật số 81/2025/QH15) có hiệu lực từ 01/07/2025. Phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ của từng Tòa án được quy định tại Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15.
Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi quy định Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm phần lớn các vụ án hình sự. Tòa án nhân dân cấp tỉnh xét xử những vụ không thuộc thẩm quyền của Tòa khu vực, hoặc vụ thuộc Tòa khu vực nhưng có tình tiết đặc biệt phức tạp, được dư luận quan tâm hoặc bị cáo thuộc một số nhóm đối tượng theo luật định.
Cảnh báo: Nếu bạn đọc tài liệu cũ nhắc “Tòa án nhân dân cấp huyện”, “Viện kiểm sát cấp huyện”, “Cơ quan điều tra cấp huyện” hay “Tòa án nhân dân cấp cao”, hãy hiểu đó là mô hình trước ngày 01/07/2025. Hiện nay các cơ quan này đã được thay thế như nêu trên.
Bảng tổng hợp theo từng loại tố tụng
| Loại tố tụng | Cơ quan tiến hành tố tụng | Căn cứ chính |
|---|---|---|
| Tố tụng hình sự | Cơ quan điều tra; Viện kiểm sát; Tòa án | Điều 34 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, 2025) |
| Tố tụng dân sự | Tòa án; Viện kiểm sát | Điều 46 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025) |
| Tố tụng hành chính | Tòa án; Viện kiểm sát | Luật Tố tụng hành chính 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025) |
Cơ quan nào không phải cơ quan tiến hành tố tụng?
Nhiều người nhầm các cơ quan sau là cơ quan tiến hành tố tụng:
- Công an xã, phường nhận tin báo: việc tiếp nhận nguồn tin về tội phạm khác với việc khởi tố, điều tra. Công an cấp xã chỉ điều tra trong phạm vi được phân công nêu trên.
- Cơ quan thi hành án: thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực, thuộc giai đoạn sau xét xử.
- Thanh tra, kiểm toán nhà nước: có trách nhiệm phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng trong việc phát hiện, xử lý tội phạm nhưng không trực tiếp tiến hành tố tụng.
- Cơ quan xử phạt vi phạm hành chính: xử lý vi phạm theo thủ tục hành chính, không phải tố tụng. Ví dụ việc phạt lỗi không có bằng lái xe máy là xử phạt hành chính.
Ví dụ tình huống thực tế
Tình huống 1 – vụ án hình sự. Anh A bị mất xe máy do bị trộm. Anh trình báo với Công an xã. Công an tiếp nhận tin báo và chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xử lý. Nếu vụ việc có dấu hiệu tội phạm, Cơ quan điều tra khởi tố vụ án và điều tra. Viện kiểm sát kiểm sát việc điều tra và quyết định truy tố. Tòa án xét xử. Ba cơ quan này là cơ quan tiến hành tố tụng hình sự.
Tình huống 2 – vụ việc dân sự. Chị B cho bạn vay tiền nhưng bạn không trả. Chị nộp đơn khởi kiện tại Tòa án. Chỉ Tòa án và Viện kiểm sát tham gia với vai trò cơ quan tiến hành tố tụng; không có Cơ quan điều tra. Bạn tham khảo cách lập giấy tờ vay mượn ở bài mẫu giấy ghi nợ viết tay.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan tiến hành tố tụng hình sự gồm những cơ quan nào?
Gồm ba cơ quan: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án theo Điều 34 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Bộ luật này đã được sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025.
Cơ quan tiến hành tố tụng dân sự gồm những cơ quan nào?
Gồm Tòa án và Viện kiểm sát theo Điều 46 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Tòa án giải quyết vụ việc, Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật.
Công an có phải cơ quan tiến hành tố tụng không?
Không phải toàn bộ lực lượng Công an. Chỉ Cơ quan điều tra của Công an nhân dân mới là cơ quan tiến hành tố tụng hình sự. Công an cấp xã có thể điều tra vụ án ít nghiêm trọng và nghiêm trọng trên địa bàn khi được Cơ quan điều tra cấp tỉnh phân công, trong giới hạn luật định.
Hiện nay còn Tòa án cấp huyện và Viện kiểm sát cấp huyện không?
Không. Từ 01/07/2025, hai cơ quan này được thay bằng Tòa án nhân dân khu vực và Viện kiểm sát nhân dân khu vực. Hệ thống tư pháp còn ba cấp: tối cao, tỉnh, khu vực.
Người tiến hành tố tụng khác người tham gia tố tụng thế nào?
Người tiến hành tố tụng là người làm việc trong cơ quan tiến hành tố tụng như Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán. Người tham gia tố tụng là các bên liên quan như bị can, bị cáo, bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người làm chứng, người bào chữa.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và năm 2025 (Luật số 99/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/07/2025); Văn bản hợp nhất số 104/VBHN-VPQH.
- Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/07/2025).
- Luật Tố tụng hành chính 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025.
- Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15.
- Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, sửa đổi, bổ sung năm 2025.
- Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15 về việc thành lập Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân khu vực và phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ.
Tóm lại, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phụ thuộc vào loại vụ việc: ba cơ quan trong tố tụng hình sự, hai cơ quan trong tố tụng dân sự và hành chính. Từ 01/07/2025 mô hình đã thu gọn, không còn cấp huyện. Khi tra cứu thẩm quyền cụ thể, bạn nên đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất. Thông tin cập nhật tháng 10/2026.
