Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, chứng cứ trong vụ việc dân sự là những gì có thật, được đương sự và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác giao nộp hoặc xuất trình cho Tòa án, hoặc do Tòa án thu thập theo đúng trình tự luật định. Tòa án dùng chúng làm căn cứ xác định tình tiết khách quan của vụ án và xác định yêu cầu hay sự phản đối của đương sự có căn cứ, hợp pháp hay không.
Tóm tắt nhanh
- Chứng cứ phải có thật, có liên quan đến vụ việc và được thu thập, giao nộp hợp pháp.
- Bộ luật Tố tụng dân sự liệt kê 10 nhóm nguồn chứng cứ (Điều 94), trong đó có tài liệu, dữ liệu điện tử, vật chứng, lời khai, kết luận giám định.
- Ai yêu cầu thì người đó phải chứng minh: đưa ra chứng cứ để làm rõ yêu cầu hoặc phản đối của mình (Điều 91).
- Một số tình tiết không cần chứng minh, như tình tiết đã được thừa nhận hoặc đã được bản án có hiệu lực xác định (Điều 92).
- Tòa án chỉ tự thu thập chứng cứ trong những trường hợp luật cho phép. Vì vậy bạn nên chủ động chuẩn bị chứng cứ từ sớm.
Khái niệm chứng cứ trong vụ việc dân sự
Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) 2015 định nghĩa chứng cứ qua ba ý chính:
- Có thật: chứng cứ là sự vật, sự việc, tài liệu tồn tại khách quan, không phải suy đoán hay ý kiến chủ quan.
- Được đưa vào vụ án đúng cách: do đương sự, cơ quan, tổ chức, cá nhân giao nộp hoặc xuất trình, hoặc do Tòa án thu thập theo trình tự, thủ tục của Bộ luật.
- Có giá trị chứng minh: Tòa án dùng chúng để xác định sự thật khách quan và đánh giá yêu cầu của đương sự.
Hiểu đơn giản, một tài liệu chỉ trở thành “chứng cứ” khi nó đã đi vào hồ sơ vụ án và được Tòa án xem xét. Giấy tờ bạn cất trong nhà chưa được giao nộp thì mới chỉ là tài liệu.
Ba thuộc tính của chứng cứ
Sách báo pháp lý thường tóm tắt chứng cứ qua ba thuộc tính. Đây cũng là ba câu hỏi Tòa án đặt ra khi đánh giá từng tài liệu.
| Thuộc tính | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tính khách quan | Tồn tại thật, không bịa đặt hay chỉnh sửa, xuất xứ rõ ràng. | Sao kê ngân hàng do ngân hàng cung cấp; ảnh chụp tin nhắn nhưng vẫn giữ điện thoại chứa tin nhắn gốc. |
| Tính liên quan | Gắn với tình tiết cần chứng minh trong vụ án. | Tranh chấp vay tiền thì lịch sử chuyển khoản cho đúng người vay mới có liên quan. |
| Tính hợp pháp | Có nguồn đúng luật, được thu thập, giao nộp đúng thủ tục. | Bản chính hoặc bản sao có chứng thực; tài liệu không thu thập bằng hành vi trái pháp luật. |
Nguồn chứng cứ trong tố tụng dân sự gồm những gì?
Điều 94 BLTTDS liệt kê các nguồn mà chứng cứ được thu thập từ đó:
- Tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử.
- Vật chứng.
- Lời khai của đương sự.
- Lời khai của người làm chứng.
- Kết luận giám định.
- Biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ.
- Kết quả định giá tài sản, thẩm định giá tài sản.
- Văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý do người có chức năng lập.
- Văn bản công chứng, chứng thực.
- Các nguồn khác mà pháp luật có quy định.
Tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được và dữ liệu điện tử
Đây là nhóm phổ biến nhất: hợp đồng, giấy vay tiền, biên nhận, tin nhắn, email, file ghi âm, video, ảnh. Theo Điều 95 BLTTDS, mỗi loại có điều kiện riêng để được coi là chứng cứ:
- Tài liệu đọc được: phải là bản gốc, bản chính, hoặc bản sao có công chứng, chứng thực hợp pháp, hoặc do cơ quan có thẩm quyền cung cấp, xác nhận.
- Tài liệu nghe được, nhìn được (ghi âm, ghi hình): cần kèm văn bản trình bày về xuất xứ, hoặc xác nhận của người đã cung cấp, để Tòa án biết ghi từ khi nào, ở đâu, ai thực hiện.
- Dữ liệu điện tử (tin nhắn, thư điện tử, chứng từ điện tử…): giá trị chứng minh phụ thuộc vào cách khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi và cách bảo đảm toàn vẹn của dữ liệu. Việc thừa nhận giá trị của thông điệp dữ liệu còn chịu điều chỉnh bởi Luật Giao dịch điện tử 2023.
Vật chứng, lời khai và kết luận giám định
Vật chứng là hiện vật gốc liên quan trực tiếp đến vụ việc, ví dụ chiếc xe bị hư hỏng hay tài sản đang tranh chấp. Lời khai của đương sự và người làm chứng được ghi bằng biên bản hoặc ghi âm, ghi hình, và người khai phải chịu trách nhiệm về lời khai của mình. Kết luận giám định (giám định chữ ký, giám định tài liệu, giám định thương tật…) có giá trị khi người giám định đủ điều kiện và quy trình giám định hợp lệ.
Văn bản công chứng, chứng thực và các nguồn khác
Văn bản công chứng, chứng thực hợp pháp có giá trị chứng minh cao. Luật cũng coi văn bản do người có chức năng lập để ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý là một nguồn chứng cứ riêng. Một ví dụ là vi bằng do thừa phát lại lập. Mô hình tổ chức thừa phát lại đang được điều chỉnh theo Luật Thi hành án dân sự 2025, nên bạn cần kiểm tra quy định chuyển tiếp trước khi nhờ lập vi bằng. Nếu cần tìm hiểu thủ tục chứng thực giấy tờ, bạn có thể xem bài về chứng thực giấy tờ ở đâu theo quy định hiện hành.
Phân loại chứng cứ
BLTTDS không đưa ra bảng phân loại bắt buộc. Trong học thuật và thực tiễn xét xử, người ta thường chia chứng cứ theo các cách sau để dễ đánh giá:
| Tiêu chí | Loại chứng cứ | Giải thích ngắn |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Chứng cứ gốc / chứng cứ sao chép | Gốc là bản chính, hiện vật gốc; sao chép là bản sao, bản chụp. Chứng cứ gốc thường có sức thuyết phục cao hơn. |
| Mối liên hệ với tình tiết | Chứng cứ trực tiếp / gián tiếp | Trực tiếp chứng minh ngay tình tiết (hợp đồng, biên nhận). Gián tiếp phải kết hợp nhiều chứng cứ mới kết luận được. |
| Hình thức tồn tại | Chứng cứ vật chất / lời khai | Vật chất gồm tài liệu, hiện vật. Lời khai gồm trình bày của đương sự, người làm chứng. |
| Vai trò với yêu cầu | Chứng cứ ủng hộ / bác bỏ yêu cầu | Mỗi bên đưa chứng cứ cho yêu cầu của mình hoặc để phản bác bên kia. |
Nghĩa vụ chứng minh và tình tiết không phải chứng minh
Ai phải chứng minh?
Theo Điều 91 BLTTDS, nguyên tắc chung là ai đưa ra yêu cầu thì tự thu thập, cung cấp chứng cứ để chứng minh yêu cầu đó là có căn cứ. Nguyên đơn phải chứng minh yêu cầu khởi kiện. Bị đơn muốn phản đối hoặc đưa ra yêu cầu phản tố thì cũng phải đưa ra chứng cứ. Cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền, lợi ích của người khác cũng có nghĩa vụ này. Tòa án chỉ tiến hành thu thập chứng cứ trong các trường hợp Bộ luật quy định.
Đương sự không thực hiện nghĩa vụ chứng minh hoặc chứng minh không đầy đủ phải chịu hậu quả của việc đó, ví dụ yêu cầu bị bác do thiếu chứng cứ. Luật có quy định riêng về đảo ngược nghĩa vụ chứng minh trong một số trường hợp đặc thù, chẳng hạn bảo vệ người tiêu dùng.
Những tình tiết, sự kiện không phải chứng minh
Điều 92 BLTTDS quy định các trường hợp không cần chứng minh:
- Tình tiết, sự kiện được các bên đương sự thừa nhận. Nếu người đại diện thừa nhận trong phạm vi đại diện thì cũng được coi là thừa nhận của đương sự.
- Tình tiết, sự kiện hiển nhiên mà mọi người đều biết và được Tòa án thừa nhận.
- Tình tiết, sự kiện đã được xác định trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền đã có hiệu lực.
- Tình tiết, sự kiện trong văn bản được công chứng, chứng thực hợp pháp. Ngoại lệ là văn bản đó bị Tòa án tuyên bố vô hiệu vì có dấu hiệu giả mạo hoặc không hợp pháp.
Lưu ý: Việc thừa nhận có ý nghĩa lớn. Trước khi khai hoặc ký xác nhận bất kỳ điều gì trong quá trình giải quyết vụ án, bạn nên đọc kỹ nội dung, vì tình tiết đã được thừa nhận có thể không còn phải chứng minh.
Cách giao nộp và thu thập chứng cứ
Giao nộp chứng cứ cho Tòa án
Đương sự có quyền và nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án trong thời hạn Tòa án ấn định. Khi giao nộp, bạn nên làm theo các bước sau:
- Bước 1: Lập danh mục chứng cứ, ghi rõ tên, số lượng, nội dung và đánh số thứ tự từng tài liệu.
- Bước 2: Chuẩn bị bản chính hoặc bản sao hợp lệ. Với tài liệu bằng tiếng nước ngoài phải kèm bản dịch sang tiếng Việt có công chứng, chứng thực.
- Bước 3: Nộp trực tiếp, qua đường bưu chính hoặc theo hình thức Tòa án chấp nhận, rồi yêu cầu cán bộ tiếp nhận ghi biên nhận hoặc lập biên bản giao nhận.
- Bước 4: Giữ lại bản sao danh mục và biên nhận để chứng minh bạn đã giao nộp đúng hạn.
Nếu nộp chậm mà không có lý do chính đáng, bạn có thể bị hạn chế khi đưa chứng cứ ra ở giai đoạn sau, nhất là ở cấp phúc thẩm. Quy định này khuyến khích đương sự đưa đủ chứng cứ ngay từ cấp sơ thẩm.
Khi nào Tòa án thu thập chứng cứ?
Điều 97 BLTTDS cho phép Tòa án tiến hành các biện pháp thu thập như lấy lời khai, đối chất, trưng cầu giám định, định giá tài sản, xem xét thẩm định tại chỗ, ủy thác thu thập hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu. Thông thường, đương sự đã tự mình thu thập nhưng không thể có được chứng cứ thì làm đơn yêu cầu Tòa án hỗ trợ. Đơn cần nêu rõ chứng cứ cần thu thập, lý do bạn không tự làm được và nơi đang lưu giữ chứng cứ.
Từ 01/07/2025, các vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực theo Luật số 85/2025/QH15. Điều này ảnh hưởng đến nơi bạn nộp đơn và chứng cứ.
Ví dụ chứng cứ trong các tranh chấp thường gặp
Tranh chấp vay tiền
Anh Nam cho bạn vay 200 triệu đồng bằng chuyển khoản và nhắn tin nhắc nợ nhiều lần nhưng không có giấy vay. Khi khởi kiện, chứng cứ của anh gồm sao kê chuyển khoản, tin nhắn nhắc nợ (lưu cả điện thoại gốc) và lời khai của người chứng kiến. Nếu lập giấy vay đầy đủ ngay từ đầu, việc chứng minh sẽ dễ hơn nhiều. Bạn có thể tham khảo mẫu giấy vay tiền, giấy ghi nợ viết tay để biết một giấy tờ vay mượn cần có những nội dung gì.
Tranh chấp mua bán đất, mua bán tài sản
Trong tranh chấp mua bán nhà đất, chứng cứ thường là hợp đồng, giấy tờ nhận tiền, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và lời khai của các bên. Giấy viết tay thường bị tranh cãi về hiệu lực, nên bạn nên tìm hiểu kỹ cách lập giấy tờ mua bán đất viết tay theo quy định. Với tài sản khác như xe máy, giấy bán xe có đầy đủ thông tin các bên sẽ là chứng cứ quan trọng, xem thêm mẫu giấy bán xe máy cá nhân.
Tranh chấp hôn nhân và gia đình
Trong vụ ly hôn, chứng cứ gồm giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của con, tài liệu về tài sản chung, riêng, chứng cứ về mâu thuẫn hoặc bạo lực gia đình. Nếu bạn đang chuẩn bị hồ sơ, hãy xem hướng dẫn về giấy tờ cần có khi ly hôn và nơi nộp đơn và bài về điều kiện ly hôn đơn phương.
Lưu ý khi chuẩn bị chứng cứ
Cảnh báo: Không làm giả, sửa chữa, tạo dựng chứng cứ hoặc ép người khác khai sai. Đây là hành vi trái pháp luật, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ, đồng thời làm yêu cầu của bạn mất uy tín trước Tòa án.
- Thu thập sớm, lưu giữ cẩn thận: chụp lại, sao lưu dữ liệu điện tử, giữ nguyên thiết bị chứa dữ liệu gốc.
- Ghi rõ xuất xứ: với ghi âm, ghi hình, tin nhắn, ghi lại thời gian, địa điểm, người thực hiện và hoàn cảnh ghi.
- Không xâm phạm quyền của người khác: chứng cứ thu thập bằng cách xâm phạm bí mật đời tư hoặc trái luật có thể không được chấp nhận.
- Kiểm tra tính liên quan: chỉ nộp tài liệu thực sự giúp chứng minh yêu cầu để hồ sơ gọn, dễ theo dõi.
- Chủ động đề nghị người làm chứng: khi cần, nhắc người làm chứng sẵn sàng trình bày và có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án.
Câu hỏi thường gặp
Tin nhắn, ghi âm có được coi là chứng cứ không?
Có thể, nếu đáp ứng điều kiện. Tin nhắn, thư điện tử thuộc dữ liệu điện tử, ghi âm thuộc tài liệu nghe được. Giá trị chứng minh phụ thuộc vào xuất xứ, cách lưu trữ, tính toàn vẹn và việc có kèm văn bản trình bày về nguồn gốc hay không. Tòa án sẽ đánh giá cùng các chứng cứ khác trong vụ án.
Ai có nghĩa vụ chứng minh trong vụ án dân sự?
Nguyên tắc là ai có yêu cầu thì phải chứng minh yêu cầu đó có căn cứ, ai phản đối yêu cầu của người khác cũng phải đưa chứng cứ. Tòa án chỉ thu thập chứng cứ trong những trường hợp luật quy định. Một số trường hợp đặc thù, như bảo vệ người tiêu dùng, có quy định về nghĩa vụ chứng minh riêng.
Khi nào Tòa án thu thập chứng cứ thay đương sự?
Thông thường khi đương sự đã tự mình thu thập mà không thể có được chứng cứ và có yêu cầu bằng văn bản nêu rõ lý do, hoặc trong những trường hợp luật quy định Tòa án phải chủ động. Khi đó Tòa án áp dụng các biện pháp như lấy lời khai, trưng cầu giám định, yêu cầu cơ quan cung cấp tài liệu.
Chứng cứ giao nộp muộn có bị bác không?
Không mặc nhiên bị bác, nhưng nộp muộn mà không có lý do chính đáng thì có thể không được chấp nhận, đặc biệt ở giai đoạn phúc thẩm. Bạn nên giao nộp đầy đủ trong thời hạn Tòa án ấn định ở cấp sơ thẩm, và giữ biên nhận giao nộp.
Bản sao, ảnh chụp tài liệu có được dùng làm chứng cứ không?
Tài liệu đọc được thường phải là bản gốc, bản chính, hoặc bản sao có công chứng, chứng thực hợp pháp, hoặc bản do cơ quan có thẩm quyền cung cấp, xác nhận. Bản chụp thông thường không có xác nhận có thể bị Tòa án yêu cầu xuất trình bản gốc để đối chiếu.
“Chung cư” và “chứng cứ” có liên quan không?
Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau. Chứng cứ là thuật ngữ tố tụng được giải thích ở bài này. Chung cư (nhà chung cư) là khái niệm của pháp luật về nhà ở, chỉ nhà có từ hai tầng trở lên, nhiều căn hộ, có phần sở hữu riêng và phần sở hữu chung, được điều chỉnh bởi Luật Nhà ở 2023. Trong tranh chấp chung cư, bạn vẫn áp dụng quy tắc chứng cứ ở trên để chứng minh yêu cầu của mình.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (Luật số 92/2015/QH13), đã được sửa đổi, bổ sung bởi Bộ luật số 45/2019/QH14, Luật số 59/2020/QH14 và các luật sửa đổi sau đó, trong đó có Luật số 85/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/07/2025).
- Văn bản hợp nhất số 21/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 hợp nhất Bộ luật Tố tụng dân sự.
- Luật Giao dịch điện tử 2023 (về giá trị của thông điệp dữ liệu).
- Luật Nhà ở 2023 (khái niệm nhà chung cư).
- Luật Thi hành án dân sự 2025 (hiệu lực từ 01/07/2026, liên quan mô hình thừa phát lại, vi bằng).
Tóm lại, chứng cứ là những gì có thật, liên quan đến vụ việc, được giao nộp hoặc thu thập hợp pháp để Tòa án làm căn cứ giải quyết. Bạn nên xác định mình thuộc bên phải chứng minh điều gì, chuẩn bị chứng cứ sớm, lưu giữ nguyên trạng và giao nộp đúng hạn với danh mục rõ ràng. Thông tin cập nhật tháng 10/2026. Quy định có thể thay đổi, bạn nên đối chiếu với văn bản hợp nhất mới nhất khi áp dụng vào vụ việc cụ thể.
