Cách chia thừa kế theo di chúc và theo pháp luật mới nhất 2026

Biên soạn:

· Cập nhật:

Cách chia thừa kế theo di chúc và theo pháp luật mới nhất 2026

Cách chia thừa kế phụ thuộc người chết có để lại di chúc hợp pháp hay không. Có di chúc thì chia theo di chúc, nhưng vợ/chồng, cha mẹ và con chưa thành niên vẫn được hưởng phần tối thiểu. Không có di chúc thì sau khi trừ nợ và chi phí mai táng, di sản chia đều cho những người cùng hàng thừa kế, lần lượt từ hàng thứ nhất đến hàng thứ ba.

Tóm tắt nhanh

  • Bước đầu tiên là xác định đúng di sản: chỉ tính tài sản riêng của người chết và phần của họ trong tài sản chung.
  • Có di chúc hợp pháp: chia theo di chúc, trừ phần bắt buộc dành cho một số người (tối thiểu 2/3 một suất thừa kế theo pháp luật).
  • Không có di chúc: chia theo 3 hàng thừa kế; người cùng hàng hưởng phần bằng nhau; hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước.
  • Thời hiệu yêu cầu chia di sản: 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế.
  • Từ 01/07/2025, thủ tục công chứng gọi chung là “văn bản phân chia di sản” theo Luật Công chứng 2024.

Bước 1: Xác định di sản và tách tài sản chung

Thời điểm mở thừa kế là lúc người có tài sản qua đời. Di sản gồm tài sản riêng của người chết, phần quyền của họ trong tài sản chung với người khác và các quyền tài sản khác (ví dụ tiền gửi, cổ phần, quyền sử dụng đất).

Tóm tắt nhanh: Cách chia thừa kế theo di chúc và theo pháp luật mới nhất 2026
Tóm tắt nhanh – Cách chia thừa kế theo di chúc và theo pháp luật mới nhất 2026

Điểm hay nhầm nhất là coi toàn bộ nhà đất đứng tên hai vợ chồng là di sản. Thực tế, tài sản chung của vợ chồng phải được tách phần của người còn sống trước. Nếu không có thỏa thuận khác, phần của mỗi bên thường được xác định bằng nhau (chia đôi), rồi chỉ phần của người đã mất mới đưa vào di sản để chia.

Lưu ý: Tài sản riêng của người còn sống (được tặng cho riêng, thừa kế riêng, có trước hôn nhân) không thuộc di sản. Nếu có tranh chấp về tài sản chung – riêng, các bên cần có giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản.

Bước 2: Trừ chi phí mai táng và nghĩa vụ tài sản

Trước khi chia, di sản được dùng để thanh toán theo thứ tự luật định, gồm: chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, tiền công lao động, thuế và các khoản nợ khác của người chết. Người thừa kế chỉ phải trả nợ trong phạm vi giá trị di sản nhận được, không phải lấy tài sản riêng của mình để trả.

Khoản nợ cá nhân của người chết thường cần có chứng cứ như giấy vay, giấy ghi nợ. Bạn có thể tham khảo cách lập chứng từ vay mượn tại bài mẫu giấy ghi nợ viết tay.

Cách chia thừa kế theo di chúc

Khi có di chúc hợp pháp, di sản được chia đúng theo ý chí của người chết. Di chúc hợp pháp cần người lập minh mẫn, không bị lừa dối hay cưỡng ép; nội dung không trái luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức đúng quy định (bằng văn bản có hoặc không có người làm chứng, có công chứng, chứng thực, hoặc di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt).

Phần di sản bắt buộc (người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc)

Dù di chúc không ghi tên, những người sau vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba một suất của người thừa kế theo pháp luật (nếu di sản được chia theo pháp luật):

  • Con chưa thành niên;
  • Cha, mẹ, vợ, chồng của người chết;
  • Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.

Ngoại lệ là người bị coi là không được hưởng di sản (xem mục bên dưới) hoặc người được người chết biết rõ hành vi vi phạm nhưng vẫn cho hưởng.

Ví dụ: Ông Hùng mất, di sản riêng là 1,2 tỷ đồng. Di chúc để toàn bộ cho con trai út. Ông còn vợ, mẹ già và 3 người con (đều là người lớn, có khả năng lao động). Nếu chia theo pháp luật, hàng thứ nhất có 5 người, mỗi suất 240 triệu đồng. Vợ và mẹ ông là hai người được hưởng không phụ thuộc di chúc, nên mỗi người được tối thiểu 2/3 × 240 triệu = 160 triệu đồng. Số còn lại (1,2 tỷ trừ 320 triệu = 880 triệu) thuộc phần di sản chia theo di chúc cho con út. Hai người con còn lại là người lớn, có khả năng lao động nên không thuộc diện bắt buộc.

Nếu di chúc chỉ định một phần di sản, phần còn lại không được định đoạt sẽ chia theo pháp luật. Người chết cũng có thể dành một phần di sản để thờ cúng; phần này không chia.

Cách chia thừa kế theo pháp luật (không có di chúc)

Khi nào chia theo pháp luật?

  • Người chết không để lại di chúc;
  • Di chúc không hợp pháp;
  • Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc cơ quan, tổ chức được chỉ định không còn;
  • Người được chỉ định từ chối hoặc không có quyền hưởng di sản;
  • Phần di sản không được định đoạt trong di chúc hoặc phần di chúc không có hiệu lực.

Ba hàng thừa kế theo pháp luật

Hàng thừa kế Gồm những ai
Hàng thứ nhất Vợ, chồng; cha đẻ, mẹ đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ, con nuôi của người chết
Hàng thứ hai Ông bà nội, ông bà ngoại; anh ruột, chị ruột, em ruột; cháu ruột mà người chết là ông bà nội/ngoại
Hàng thứ ba Cụ nội, cụ ngoại; bác, chú, cậu, cô, dì ruột; cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì; chắt ruột mà người chết là cụ nội, cụ ngoại

Nguyên tắc chia: những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau; người ở hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước (do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận). Các bên vẫn có thể thỏa thuận chia khác đi nếu tất cả đồng ý.

Ví dụ cách tính cụ thể

Ví dụ: Ông Nam mất không để lại di chúc. Tài sản chung của vợ chồng ông bà là căn nhà và tiền tiết kiệm trị giá 3 tỷ đồng. Ông Nam còn vợ, mẹ đẻ (cha đã mất) và 2 con.

(1) Tách tài sản chung: mỗi người một nửa, phần của bà vợ là 1,5 tỷ đồng, di sản của ông Nam là 1,5 tỷ đồng.

(2) Hàng thứ nhất gồm vợ, mẹ và 2 con, tức 4 người, mỗi người nhận 1,5 tỷ ÷ 4 = 375 triệu đồng.

(3) Tổng tài sản bà vợ có sau khi chia: 1,5 tỷ (phần của mình) + 375 triệu (phần thừa kế) = 1,875 tỷ đồng. Nếu có khoản nợ hoặc chi phí mai táng, trừ vào di sản trước khi chia 4 phần.

Một số lưu ý thường gặp: con ngoài giá thú đã được xác định là con của người chết vẫn thuộc hàng thứ nhất; con nuôi được hưởng như con đẻ nếu việc nuôi con nuôi hợp pháp; vợ hoặc chồng đã ly hôn bằng bản án, quyết định có hiệu lực thì không còn là người thừa kế. Nếu vợ chồng đang trong quá trình ly hôn nhưng chưa có bản án có hiệu lực, người còn sống vẫn là vợ/chồng hợp pháp. Bạn có thể xem thêm điều kiện chấm dứt hôn nhân tại bài ly hôn đơn phương cần những điều kiện gì.

Thừa kế thế vị là gì?

Thừa kế thế vị áp dụng khi con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người đó. Khi ấy, cháu (con của người con đã mất) được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng nếu còn sống. Nếu cháu cũng đã chết trước hoặc cùng thời điểm, thì chắt được hưởng thay.

Ví dụ: Bà Lan mất không di chúc, di sản 900 triệu đồng, có 3 con là A, B, C. Con B đã mất trước bà và để lại 2 người con. Phần của B là 900 ÷ 3 = 300 triệu đồng, được chia đều cho 2 cháu, mỗi cháu 150 triệu đồng. Vợ/chồng của B không được hưởng theo diện thế vị (chỉ các cháu, chắt thế vị).

Ai không được hưởng hoặc có thể từ chối di sản?

Người không được quyền hưởng di sản

  • Người bị kết án vì cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc có hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản;
  • Người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản;
  • Người xâm phạm nghiêm trọng quyền thừa kế của người khác (giết hoặc làm hại người thừa kế khác);
  • Người lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản lập, thay đổi, hủy di chúc; giả mạo, sửa chữa, hủy di chúc.

Những người này vẫn có thể được hưởng nếu người để lại di sản biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng theo di chúc.

Từ chối nhận di sản

Người thừa kế có quyền từ chối, trừ khi việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản với người khác. Việc từ chối phải lập thành văn bản và báo cho những người liên quan, thực hiện trước thời điểm phân chia di sản. Khi có người từ chối, phần của họ được chia cho những người còn lại.

Thời hiệu chia thừa kế

Yêu cầu Thời hiệu (tính từ thời điểm mở thừa kế)
Yêu cầu chia di sản là bất động sản 30 năm
Yêu cầu chia di sản là động sản 10 năm
Yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác 10 năm
Yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết 3 năm

Hết thời hiệu chia di sản, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Nếu không có người thừa kế nào quản lý, di sản thuộc người đang chiếm hữu theo quy định về chiếm hữu, hoặc thuộc Nhà nước nếu không có người chiếm hữu.

Cảnh báo: Nhiều gia đình để nhà đất của ông bà đứng tên người đã mất hàng chục năm mà không làm thủ tục. Càng để lâu, giấy tờ nhân thân, người làm chứng và các thành viên thất lạc, dễ phát sinh tranh chấp và có nguy cơ hết thời hiệu.

Thủ tục phân chia di sản năm 2026

Trước đây, người dân quen gọi là “khai nhận di sản” hoặc “thỏa thuận phân chia di sản”. Hiện nay, theo Luật Công chứng 2024 (hiệu lực từ 01/07/2025), hai thủ tục này được gộp thành công chứng văn bản phân chia di sản; người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật đều có quyền yêu cầu. Thủ tục này áp dụng cả khi chỉ có một người thừa kế.

Trường hợp các bên thỏa thuận được

Thủ tục phân chia di sản năm 2026 (4 bước) – Cách chia thừa kế theo di chúc và theo pháp luật mới nhất 2026
Sơ đồ: Thủ tục phân chia di sản năm 2026
  1. Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ: giấy chứng tử, di chúc (nếu có), giấy tờ chứng minh quan hệ (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn…), căn cước hoặc giấy tờ tùy thân của người thừa kế, giấy tờ về tài sản (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký xe, sổ tiết kiệm…).
  2. Bước 2: Nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứng. Công chứng viên kiểm tra quan hệ thừa kế và việc niêm yết theo quy định, thông thường được niêm yết công khai trong 15 ngày tại UBND cấp xã nơi có bất động sản hoặc nơi cư trú cuối cùng của người chết.
  3. Bước 3: Các bên ký văn bản phân chia di sản trước công chứng viên và nộp phí công chứng.
  4. Bước 4: Đăng ký biến động (sang tên) đất đai, nhà ở tại cơ quan đăng ký đất đai; Luật Đất đai 2024 quy định thời hạn đăng ký biến động là 30 ngày kể từ ngày phát sinh biến động. Với xe, tiền gửi, cổ phần thì làm thủ tục tại cơ quan đăng ký xe, ngân hàng hoặc công ty tương ứng.

Nếu di sản có xe máy, bạn cần nộp lệ phí trước bạ (hoặc được miễn trong một số trường hợp thừa kế giữa người thân); tham khảo cách tính tại bài tính lệ phí trước bạ xe máy. Với giấy tờ đất đai, bạn cần phân biệt thừa kế hợp pháp với giấy mua bán viết tay không được công nhận; xem thêm cách làm giấy tờ mua bán đất viết tay theo quy định.

Trường hợp có tranh chấp

Nếu các bên không thỏa thuận được, người thừa kế có thể khởi kiện yêu cầu chia di sản. Tranh chấp thừa kế bất động sản do Tòa án nhân dân khu vực nơi có bất động sản giải quyết (Tòa án khu vực hoạt động từ 01/07/2025). Án phí thực hiện theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14. Trước khi khởi kiện nên tiến hành hòa giải ở cơ sở để tiết kiệm thời gian và giữ hòa khí gia đình.

Nhận thừa kế có mất thuế, lệ phí không?

Việt Nam không có “thuế thừa kế” riêng. Tuy nhiên, khi nhận bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, bạn có thể phát sinh phí công chứng, lệ phí đăng ký, lệ phí trước bạ và thuế thu nhập cá nhân. Theo chính sách hiện hành, thu nhập từ nhận thừa kế bất động sản giữa những người thân trong gia đình (vợ chồng, cha mẹ – con, ông bà – cháu, anh chị em ruột…) được miễn thuế thu nhập cá nhân và được miễn lệ phí trước bạ với nhà, đất. Nếu nhận thừa kế từ người ngoài diện này, bạn cần kê khai và có thể phải nộp thuế.

Lưu ý: Chính sách thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ đã có văn bản mới có hiệu lực từ năm 2025 – 2026, nên trước khi nộp hồ sơ hãy đối chiếu tại cơ quan thuế hoặc bộ phận một cửa tại UBND cấp xã để biết chính xác diện miễn và mức nộp.

Thông tin cập nhật tháng 10/2026.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ mất không có di chúc, con cái chia di sản thế nào?

Các con thuộc hàng thừa kế thứ nhất cùng với người còn sống của cặp vợ chồng và cha mẹ của người chết (nếu còn). Di sản (sau khi tách phần tài sản chung của người còn sống) được chia đều cho từng người cùng hàng. Các bên có thể thỏa thuận chia khác nếu tất cả đồng ý.

Con gái đã đi lấy chồng có được chia thừa kế không?

Có. Pháp luật không phân biệt con trai, con gái hay đã lập gia đình. Mọi người con đẻ, con nuôi hợp pháp đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần bằng nhau, nếu không có di chúc nói khác.

Cha mẹ có thể để lại toàn bộ tài sản cho một người con không?

Có thể bằng di chúc hợp pháp. Tuy nhiên, vợ/chồng, cha mẹ và con chưa thành niên của người lập di chúc, cùng con thành niên không có khả năng lao động, vẫn được hưởng ít nhất 2/3 một suất thừa kế theo pháp luật.

Quá thời hiệu 30 năm thì mất quyền thừa kế nhà đất?

Quá thời hiệu yêu cầu chia di sản, di sản thuộc người thừa kế đang quản lý. Nếu không có ai quản lý thì thuộc người đang chiếm hữu hợp pháp theo quy định, hoặc thuộc Nhà nước. Vì vậy cần làm thủ tục sớm.

Chỉ có một người thừa kế thì có cần công chứng không?

Có. Theo Luật Công chứng 2024, thủ tục công chứng văn bản phân chia di sản cũng áp dụng khi chỉ có một người thừa kế. Văn bản này là căn cứ để sang tên nhà đất, rút tiền gửi hoặc đăng ký tài sản.

Vợ chồng đã ly hôn có được hưởng di sản của nhau không?

Không, nếu bản án hoặc quyết định ly hôn đã có hiệu lực pháp luật. Nếu chưa có hiệu lực thì người còn sống vẫn là vợ hoặc chồng hợp pháp và thuộc hàng thừa kế thứ nhất.

Tóm lại, muốn chia thừa kế đúng luật, bạn cần đi theo trình tự: xác định di sản và tách tài sản chung, thanh toán nghĩa vụ, xem có di chúc hợp pháp hay không, rồi chia theo di chúc hoặc theo hàng thừa kế. Hoàn tất bằng văn bản phân chia di sản được công chứng và đăng ký tài sản trong thời hạn, trước khi hết thời hiệu.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, được biên soạn theo quy định pháp luật tại thời điểm cập nhật. Với vụ việc cụ thể, bạn nên liên hệ cơ quan có thẩm quyền hoặc luật sư để được hướng dẫn chính xác. Xem miễn trừ trách nhiệm.

Ban biên tập Luật Sư X

Có thể bạn quan tâm

Xem tất cả →