Chia thừa kế theo di chúc: nguyên tắc, thủ tục mới nhất 2026

Biên soạn:

· Cập nhật:

Chia thừa kế theo di chúc: nguyên tắc, thủ tục mới nhất 2026

Chia thừa kế theo di chúc là phân chia di sản đúng theo ý chí người chết đã ghi trong di chúc hợp pháp. Di chúc ghi rõ phần của ai thì chia theo đó. Di chúc không ghi rõ thì chia đều cho những người được chỉ định. Riêng con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng tối thiểu 2/3 suất theo pháp luật.

Tóm tắt nhanh

  • Di chúc hợp pháp có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức là lúc người lập di chúc chết.
  • Việc chia theo ý chí người lập di chúc; không xác định rõ phần thì chia đều, trừ khi các bên thỏa thuận khác.
  • Người thuộc diện Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 vẫn được hưởng ít nhất 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho hoặc cho ít hơn.
  • Phần di sản di chúc không định đoạt hoặc phần di chúc vô hiệu sẽ chia theo pháp luật.
  • Thời hiệu yêu cầu chia di sản: 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế.
  • Từ 01/07/2025, thủ tục tại tổ chức công chứng gọi là công chứng văn bản phân chia di sản (Luật Công chứng 2024).

Khi nào được chia thừa kế theo di chúc?

Bạn chỉ chia di sản theo di chúc khi di chúc đó hợp pháp. Theo Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp cần đủ các điều kiện sau:

Tóm tắt nhanh: Chia thừa kế theo di chúc: nguyên tắc, thủ tục mới nhất 2026
Tóm tắt nhanh – Chia thừa kế theo di chúc: nguyên tắc, thủ tục mới nhất 2026
  • Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt khi lập; không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép.
  • Nội dung không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
  • Hình thức phù hợp quy định. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi lập di chúc phải được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý bằng văn bản.

Di chúc có thể bằng văn bản (có hoặc không có người làm chứng, có công chứng hoặc chứng thực) hoặc di chúc miệng. Di chúc miệng chỉ hợp pháp trong trường hợp tính mạng bị đe dọa nghiêm trọng, có ít nhất hai người làm chứng, được ghi chép lại và được công chứng hoặc chứng thực chữ ký của người làm chứng trong vòng 5 ngày làm việc. Nếu người lập di chúc còn sống, minh mẫn sau 3 tháng kể từ khi lập di chúc miệng thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

Khi một người lập nhiều di chúc về cùng một tài sản, di chúc lập sau cùng sẽ có hiệu lực và thay thế các di chúc trước.

Lưu ý: Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Thời điểm này là lúc người có tài sản chết; nếu Tòa án tuyên bố một người đã chết thì tính theo ngày Tòa án xác định.

Nguyên tắc chia di sản theo di chúc

Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc phân chia di sản theo di chúc. Bạn có thể hiểu qua các trường hợp thường gặp sau.

Di chúc ghi rõ phần của từng người

Việc chia thực hiện đúng theo ý chí của người lập di chúc. Ví dụ, di chúc ghi nhà cho con cả, sổ tiết kiệm cho con út thì mỗi người nhận đúng phần được ghi.

Di chúc không xác định rõ phần của từng người

Di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ khi những người này có thỏa thuận khác. Các đồng thừa kế hoàn toàn có thể thỏa thuận lại cách chia, miễn là tất cả cùng đồng ý và không xâm phạm quyền của người thứ ba.

Di chúc chia theo hiện vật

Người thừa kế được nhận đúng hiện vật mà di chúc chỉ định. Nếu vào thời điểm chia, hiện vật đó không còn nguyên vẹn thì người thừa kế chỉ nhận phần hiện vật còn lại, trừ khi các bên có thỏa thuận khác.

Di chúc chia theo tỷ lệ

Nếu di chúc chỉ xác định tỷ lệ trên tổng giá trị khối di sản, tỷ lệ đó được tính trên giá trị khối di sản đang còn vào thời điểm phân chia. Ví dụ, di chúc cho hai con mỗi người 50% thì mỗi người nhận một nửa giá trị di sản còn lại lúc chia.

Lưu ý: Trước khi chia, cần xác định đúng di sản của người chết. Với vợ chồng, di sản gồm tài sản riêng và phần của người chết trong khối tài sản chung (thường là một nửa nếu không có thỏa thuận khác). Các khoản chi phí mai táng, nghĩa vụ tài chính và nợ của người chết cũng được thanh toán từ di sản theo thứ tự luật định trước khi chia cho người thừa kế.

Ai vẫn được hưởng dù di chúc không cho?

Người lập di chúc có quyền tự do định đoạt tài sản, nhưng quyền này bị giới hạn để bảo vệ người thân yếu thế. Theo khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di chúc không cho họ hưởng hoặc cho ít hơn mức đó:

  • Con chưa thành niên;
  • Cha, mẹ;
  • Vợ, chồng;
  • Con thành niên mà không có khả năng lao động.

Quy định này không áp dụng với người từ chối nhận di sản hoặc người thuộc diện không được quyền hưởng di sản (ví dụ người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản).

Ví dụ cách tính

Ông A mất, để lại di sản (phần của ông sau khi đã tách tài sản chung) trị giá 3 tỷ đồng. Di chúc cho toàn bộ cho con trai B (đã thành niên, có khả năng lao động). Ông A còn vợ là bà C và con gái E 15 tuổi; cha mẹ ông đã mất.

  • Hàng thừa kế thứ nhất gồm B, C và E, nên nếu chia theo pháp luật mỗi người được 1 tỷ đồng.
  • Bà C và em E mỗi người được hưởng tối thiểu 2/3 suất, tức khoảng 666,7 triệu đồng.
  • Phần còn lại của B khoảng 1,667 tỷ đồng.

Lưu ý: Việc xác định cơ sở tính “2/3 suất” từng có hai cách hiểu trong thực tiễn: tính trên toàn bộ di sản hay chỉ trên phần di sản chia theo pháp luật. Ví dụ trên dùng cách tính phổ biến trên toàn bộ khối di sản. Nếu xảy ra tranh chấp, Tòa án sẽ là nơi quyết định cách áp dụng cụ thể.

Phần di sản nào phải chia theo pháp luật?

Có di chúc không có nghĩa là toàn bộ di sản đều chia theo di chúc. Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng cho các phần sau:

  • Phần di sản không được định đoạt trong di chúc;
  • Phần di chúc không hợp pháp hoặc vô hiệu;
  • Phần di sản liên quan đến người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;
  • Phần liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
  • Phần di sản liên quan đến người từ chối hoặc không có quyền hưởng di sản.

Khi đó, di sản được chia cho người thừa kế theo hàng thừa kế (Điều 651): hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau; chỉ khi không còn ai ở hàng trước mới đến hàng sau.

Thời hiệu chia thừa kế là bao lâu?

Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 quy định các mốc thời gian, tính từ thời điểm mở thừa kế:

Yêu cầu Thời hiệu
Chia di sản là bất động sản 30 năm
Chia di sản là động sản 10 năm
Xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác 10 năm
Yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết 3 năm

Hết thời hiệu chia di sản mà vẫn chưa chia, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Nếu không có người thừa kế nào đang quản lý thì giải quyết theo quy định của Bộ luật Dân sự (ví dụ thuộc về người đang chiếm hữu theo quy định về xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu, hoặc thuộc về Nhà nước nếu không ai quản lý).

Dù thời hiệu khá dài, bạn không nên để chậm. Giấy tờ dễ thất lạc, người thừa kế có thể mất thêm và tranh chấp thường tăng theo thời gian.

Thủ tục chia di sản theo di chúc từ năm 2025

Trước đây bạn thường nghe hai cách gọi: “văn bản khai nhận di sản” và “văn bản thỏa thuận phân chia di sản”. Từ 01/07/2025, Luật Công chứng 2024 gộp thành công chứng văn bản phân chia di sản (Điều 59), áp dụng cả khi chỉ có một người thừa kế. Về cơ bản, hồ sơ và trình tự không thay đổi nhiều.

Thủ tục chia di sản theo di chúc từ năm 2025 (5 bước) – Chia thừa kế theo di chúc: nguyên tắc, thủ tục mới nhất 2026
Sơ đồ: Thủ tục chia di sản theo di chúc từ năm 2025
  1. Bước 1 – Chuẩn bị hồ sơ: di chúc (bản gốc hoặc bản được công bố hợp lệ); giấy chứng tử của người để lại di sản; giấy tờ nhân thân của người thừa kế; giấy tờ chứng minh quan hệ (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn…); giấy tờ về tài sản như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm. Công chứng viên có thể yêu cầu bổ sung giấy tờ khác.
  2. Bước 2 – Nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứng: nếu di sản có bất động sản, bạn công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng trong phạm vi tỉnh, thành phố nơi có bất động sản. Công chứng viên kiểm tra tính hợp pháp của di chúc, quan hệ thừa kế và tình trạng pháp lý của tài sản.
  3. Bước 3 – Niêm yết: việc thụ lý công chứng được niêm yết 15 ngày tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã theo hướng dẫn hiện hành. Thời gian niêm yết không tính vào thời hạn công chứng.
  4. Bước 4 – Ký công chứng: hết thời hạn niêm yết, nếu không có khiếu nại, tố cáo, các bên ký văn bản phân chia di sản trước công chứng viên. Nếu di chúc đã quy định đầy đủ, văn bản này xác nhận việc nhận di sản theo di chúc.
  5. Bước 5 – Đăng ký biến động, sang tên: với đất đai, bạn nộp hồ sơ đăng ký biến động tại cơ quan đăng ký đất đai thuộc cấp tỉnh trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày có văn bản phân chia di sản. Có thể nộp trực tuyến trên Cổng dịch vụ công bằng tài khoản VNeID. Với xe, bạn đăng ký sang tên tại cơ quan đăng ký xe của công an theo thẩm quyền hiện hành.

Cảnh báo: Không nên chỉ viết giấy tay “phân chia” rồi tự sang tên hoặc bán đất. Giao dịch về nhà, đất thường yêu cầu giấy tờ có công chứng hoặc chứng thực hợp lệ, nên giấy tay dễ bị từ chối hồ sơ và gây tranh chấp. Bạn có thể tham khảo thêm về rủi ro này tại bài giấy tờ mua bán đất viết tay theo quy định pháp luật.

Nếu cần dùng bản sao các giấy tờ trong hồ sơ, bạn có thể tham khảo hướng dẫn về nơi chứng thực giấy tờ theo quy định hiện hành. Từ 01/11/2025, việc chứng thực bản sao và chữ ký không còn phụ thuộc nơi cư trú của người yêu cầu.

Không thống nhất được thì giải quyết thế nào?

Khi các đồng thừa kế không thỏa thuận được về cách chia, bạn có hai hướng giải quyết:

  • Thương lượng, hòa giải: nhờ người thân có uy tín trong dòng họ, tổ hòa giải ở cơ sở hoặc tổ chức hòa giải để các bên thống nhất. Thỏa thuận đạt được vẫn nên lập thành văn bản công chứng.
  • Khởi kiện tại Tòa án: tranh chấp về thừa kế tài sản do Tòa án nhân dân khu vực (hoạt động từ 01/07/2025) giải quyết. Theo quy định tố tụng dân sự, thẩm quyền theo lãnh thổ thường thuộc Tòa án nơi người để lại di sản có nơi cư trú cuối cùng; nếu không xác định được thì thuộc Tòa án nơi có phần lớn di sản.

Hồ sơ khởi kiện thường gồm đơn khởi kiện, di chúc, giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy tờ về di sản và chứng cứ khác. Án phí tính theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 về mức thu, miễn, giảm, thu nộp, quản lý và sử dụng án phí, lệ phí Tòa án.

Nếu hồ sơ di sản có phần tài sản chung của vợ chồng cần xác định rõ trước khi chia, bạn có thể tham khảo thêm về thủ tục và giấy tờ giải quyết quan hệ hôn nhân để hiểu cách pháp luật nhìn nhận tài sản chung, tài sản riêng.

Thuế, lệ phí khi nhận thừa kế

Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025 (Luật 109/2025/QH15) có hiệu lực từ 01/07/2026. Nghị định 253/2026/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết. Theo đó:

  • Thu nhập từ nhận thừa kế là bất động sản giữa vợ với chồng; cha mẹ đẻ với con đẻ; cha mẹ nuôi với con nuôi; cha mẹ chồng, cha mẹ vợ với con dâu, con rể; ông bà với cháu; anh chị em ruột với nhau được miễn thuế thu nhập cá nhân.
  • Thu nhập từ nhận thừa kế là chứng khoán, phần vốn góp, bất động sản và tài sản phải đăng ký sở hữu hoặc sử dụng thuộc diện chịu thuế. Với người ngoài các quan hệ được miễn thuế, thuế suất là 10% trên phần giá trị vượt 20 triệu đồng mỗi lần nhận.

Khi kê khai thuế hoặc làm thủ tục với cơ quan thuế, bạn cần có mã số thuế cá nhân. Từ 01/07/2025, mã số thuế của cá nhân là số định danh cá nhân. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn tra cứu mã số thuế cá nhân theo quy định hiện hành và cách đăng ký mã số thuế cá nhân qua mạng.

Ngoài thuế, bạn còn phải nộp phí công chứng, phí đăng ký biến động và các khoản khác theo quy định. Lệ phí trước bạ khi nhận thừa kế nhà đất giữa những người thân thuộc diện được miễn theo quy định về lệ phí trước bạ; bạn nên kiểm tra mức áp dụng tại thời điểm làm thủ tục.

Thông tin cập nhật tháng 10/2026. Bài viết mang tính tham khảo chung, từng vụ việc cụ thể có thể khác nhau tùy hồ sơ.

Câu hỏi thường gặp

Di chúc không ghi rõ phần của từng người thì chia thế nào?

Theo khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015, di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ khi họ có thỏa thuận khác. Các đồng thừa kế vẫn có thể thỏa thuận chia theo cách khác nếu tất cả cùng đồng ý.

Di chúc để lại hết cho một người con thì các con khác có được chia không?

Về nguyên tắc, các con thành niên có khả năng lao động không được hưởng nếu di chúc không cho. Ngoại lệ là con chưa thành niên, con thành niên không có khả năng lao động, cha mẹ và vợ hoặc chồng của người chết, những người này vẫn được hưởng tối thiểu 2/3 suất theo pháp luật.

Có cần công chứng di chúc mới được chia thừa kế không?

Không bắt buộc. Di chúc viết tay không công chứng vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức. Tuy nhiên, di chúc có công chứng hoặc chứng thực thường ít bị tranh chấp về tính hợp pháp hơn.

Quá 30 năm có còn yêu cầu chia thừa kế được không?

Với bất động sản, hết 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế thì hết thời hiệu yêu cầu chia di sản. Di sản khi đó thuộc về người thừa kế đang quản lý. Với động sản, thời hiệu là 10 năm.

Chia thừa kế theo di chúc có phải nộp thuế không?

Nhận thừa kế bất động sản giữa vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, anh chị em ruột… được miễn thuế thu nhập cá nhân. Người ngoài các quan hệ này nhận thừa kế bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký sở hữu thì chịu thuế 10% trên phần giá trị vượt 20 triệu đồng mỗi lần nhận.

Một người thừa kế có phải làm thủ tục phân chia di sản không?

Có. Từ 01/07/2025, kể cả khi chỉ có một người thừa kế vẫn thực hiện thủ tục công chứng văn bản phân chia di sản để có căn cứ sang tên tài sản.

Chia thừa kế theo di chúc trước hết phải dựa trên một di chúc hợp pháp và việc xác định đúng di sản. Bạn cần lưu ý nhóm người được bảo vệ tối thiểu 2/3 suất, thời hiệu 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản. Hồ sơ công chứng đầy đủ sẽ giúp việc sang tên nhà đất, xe, tài khoản nhanh và hạn chế tranh chấp sau này.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, được biên soạn theo quy định pháp luật tại thời điểm cập nhật. Với vụ việc cụ thể, bạn nên liên hệ cơ quan có thẩm quyền hoặc luật sư để được hướng dẫn chính xác. Xem miễn trừ trách nhiệm.

Ban biên tập Luật Sư X

Có thể bạn quan tâm

Xem tất cả →