Làm bố mẹ không ly hôn: cách giữ gia đình đúng pháp luật

Pháp luật không có “thủ tục” bắt hai người không được ly hôn, nhưng có nhiều quy định giúp giữ gia đình: nguyên tắc hôn nhân tự nguyện và bình đẳng, hòa giải bắt buộc trước khi Tòa án cho ly hôn, hạn chế quyền ly hôn của người chồng khi vợ mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi, cùng nghĩa vụ chung của cha mẹ đối với con. Cách bền vững nhất vẫn là tự hàn gắn, có sự hỗ trợ hợp pháp từ người thân, tổ chức hòa giải và chuyên gia tư vấn.

“Làm bố mẹ không ly hôn” hiểu theo pháp luật thế nào?

Cụm từ này thường được tìm với hai ý. Một là vợ chồng đang có con và muốn giữ hôn nhân, tránh ly hôn. Hai là người làm cha, làm mẹ muốn biết mình có nghĩa vụ gì với con khi hôn nhân còn hoặc không còn. Bài này trả lời cả hai.

Điều cần hiểu trước: Luật Hôn nhân và gia đình 2014 xây dựng hôn nhân trên cơ sở tự nguyện, vợ chồng bình đẳng. Vì vậy, không ai có thể buộc người kia ở lại bằng áp lực, đe dọa hay giữ giấy tờ. Luật còn cấm cưỡng ép ly hôn, lừa dối ly hôn và cản trở ly hôn. Mục tiêu hợp pháp duy nhất là thuyết phục, hàn gắn và tạo điều kiện để hai người cân nhắc lại.

Khi nào người chồng không được yêu cầu ly hôn?

Khoản 3 Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Đây là cách pháp luật bảo vệ phụ nữ và trẻ nhỏ trong giai đoạn nhạy cảm.

Quy định này áp dụng thế nào?

• Chỉ hạn chế người chồng. Nếu người vợ làm đơn, Tòa án vẫn thụ lý và giải quyết như bình thường.
• Không phân biệt vợ có thai với ai. Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao (hiệu lực từ 01/7/2024) hướng dẫn cách hiểu này, kể cả trường hợp liên quan đến mang thai hộ vì mục đích nhân đạo.
• Có mốc kết thúc. Khi vợ không còn trong các trạng thái trên, người chồng lấy lại quyền yêu cầu ly hôn.

Muốn nắm điều kiện, hồ sơ và nơi nộp đơn khi một bên đã quyết định, bạn xem thêm bài ly hôn đơn phương cần những điều kiện gì.

Hòa giải đoàn tụ: cơ hội giữ hôn nhân

Ly hôn không diễn ra chỉ vì một lá đơn. Từ 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực (thay Tòa án cấp huyện) giải quyết ly hôn ở cấp sơ thẩm. Sau khi thụ lý, Tòa án tiến hành hòa giải. Nếu hòa giải thành, vụ việc bị đình chỉ. Nếu không thành, Tòa án mới xem xét tiếp theo luật.

• Thuận tình ly hôn: sau khi lập biên bản hòa giải đoàn tụ không thành, có thời hạn 07 ngày để các bên suy nghĩ lại. Nếu không ai đổi ý, Tòa án mới ra quyết định công nhận.
• Ly hôn đơn phương: Tòa án xem xét tình trạng hôn nhân có trầm trọng, đời sống chung có thể kéo dài hay không, mục đích hôn nhân có đạt được hay không (Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014).

Vì vậy, nếu bạn là bên không muốn ly hôn, hãy tham gia hòa giải nghiêm túc, trình bày mong muốn hàn gắn và các biện pháp cụ thể bạn sẵn sàng thực hiện. Việc này có giá trị hơn nhiều so với né tránh hay không hợp tác.

Về chi phí tham khảo: án phí ly hôn không có tranh chấp tài sản là 300.000 đồng theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14. Thuận tình ly hôn thì lệ phí giải quyết cũng 300.000 đồng. Nếu hai bên đoàn tụ, Tòa án đình chỉ việc giải quyết yêu cầu.

Những cách hợp pháp để giữ gia đình

1. Bước 1: Xác định nguyên nhân thật. Mâu thuẫn tiền bạc, nuôi dạy con, xung đột với gia đình hai bên hay mất niềm tin? Mỗi nguyên nhân có hướng xử lý khác nhau.
2. Bước 2: Nói chuyện riêng, đúng lúc. Chọn thời điểm bình tĩnh, tránh tranh cãi trước mặt con. Nói về nhu cầu và hành động cụ thể thay vì quy kết.
3. Bước 3: Thỏa thuận về những vấn đề cụ thể. Vợ chồng có thể ghi lại cam kết về phân chia việc nhà, chi tiêu, thời gian chăm con. Đây chỉ là thỏa thuận tự nguyện, không ràng buộc bằng cách ép buộc.
4. Bước 4: Nhờ người trung gian. Người thân đáng tin, tổ hòa giải ở cơ sở (thôn, tổ dân phố), Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân hoặc chuyên gia tâm lý gia đình đều là kênh hợp pháp.
5. Bước 5: Cho nhau thời gian. Một khoảng thời gian tách ra tự nguyện để bình tĩnh là lựa chọn của cá nhân. Pháp luật không có chế định “ly thân” riêng, nên hãy thống nhất rõ trách nhiệm chăm sóc con và chi phí trong thời gian đó.

Làm bố, làm mẹ: nghĩa vụ với con không phụ thuộc hôn nhân

Dù vợ chồng còn chung sống, ly thân hay đã ly hôn, cha mẹ đều có quyền và nghĩa vụ ngang nhau với con chưa thành niên: thương yêu, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, đại diện theo pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của con.

• Nghĩa vụ cấp dưỡng: người không trực tiếp nuôi con vẫn phải cấp dưỡng, thông thường đến khi con đủ 18 tuổi hoặc lâu hơn nếu con mất khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình.
• Quyền thăm nom: sau ly hôn, bên không trực tiếp nuôi có quyền thăm nom, chăm sóc con và không ai được cản trở.
• Quyền của con: con từ đủ 07 tuổi trở lên được hỏi ý kiến khi Tòa án quyết định ai trực tiếp nuôi. Con dưới 36 tháng tuổi thường giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi mẹ không đủ điều kiện hoặc hai bên có thỏa thuận khác.
• Con sinh trong 300 ngày sau khi chấm dứt hôn nhân: được coi là con chung của vợ chồng.

Với người làm bố chưa đăng ký kết hôn hoặc con sinh ngoài hôn nhân, việc xác định cha, mẹ, con được thực hiện qua đăng ký khai sinh, nhận cha mẹ con hoặc yêu cầu Tòa án xác định. Khi đó, quyền và nghĩa vụ với con phát sinh tương tự.

Khi nào không nên cố giữ hôn nhân?

Không phải trường hợp nào cũng nên cố gắng duy trì. Nếu có bạo lực gia đình, bạn và con cần được bảo vệ trước. Pháp luật phòng, chống bạo lực gia đình cho phép nạn nhân yêu cầu can thiệp ngay, không cần chờ đến khi nộp đơn ly hôn. Tòa án khi giải quyết ly hôn còn xem xét lỗi và hành vi bạo lực khi quyết định người nuôi con và chia tài sản.

Ngoài ra, cha mẹ hoặc người thân thích có thể yêu cầu ly hôn thay trong trường hợp người vợ hoặc chồng bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác khiến không nhận thức, làm chủ hành vi được, đồng thời là nạn nhân bạo lực gia đình nghiêm trọng từ người kia. Bạn có thể tìm hiểu thêm về quyền được bảo vệ an toàn bản thân ở bài quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.

Nếu cuối cùng vẫn ly hôn: bảo vệ con thế nào?

Khi hai người không thể tiếp tục, điều quan trọng là ly hôn có trách nhiệm. Một số nguyên tắc nên nhớ:

• Thống nhất nuôi con, mức cấp dưỡng, lịch thăm nom bằng văn bản rõ ràng, ưu tiên lợi ích tốt nhất của con.
• Không dùng con làm công cụ gây áp lực hay nói xấu người kia trước mặt con.
• Thỏa thuận tài sản và nợ chung trước để tránh kéo dài tranh chấp.
• Vụ việc thuộc thẩm quyền Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc; với thuận tình ly hôn, hai bên có thể thỏa thuận nơi nộp theo quy định.

Hồ sơ và nơi nộp có thể xem chi tiết ở bài thủ tục ly hôn cần giấy tờ gì và nộp ở đâu. Nếu cần tham khảo cách trình bày đơn, bạn xem mẫu đơn ly hôn viết tay theo quy định mới.

Ví dụ tình huống: Anh H và chị L có con 8 tháng tuổi. Anh H nộp đơn xin ly hôn vì mâu thuẫn kéo dài. Do chị L đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi, anh H không có quyền yêu cầu ly hôn lúc này; anh chỉ có thể nộp lại khi con đủ 12 tháng, hoặc nếu chị L tự yêu cầu ly hôn hay hai người thuận tình thì Tòa án vẫn giải quyết. Trong thời gian đó, hai người vẫn có thể nhờ hòa giải viên cơ sở hoặc tư vấn gia đình để cân nhắc lại.

Câu hỏi thường gặp

Giữ được gia đình là mong muốn chính đáng, nhưng chỉ bền khi cả hai cùng tự nguyện. Pháp luật hỗ trợ bằng hòa giải, bảo vệ phụ nữ và trẻ nhỏ, đồng thời bảo đảm con luôn được cha mẹ nuôi dưỡng dù hôn nhân còn hay không. Hãy ưu tiên đối thoại, an toàn và quyền lợi của con.